ኣሎ ድዩ?

ኣሎ ድዩ?

ርሕቀትን ሚዛን ሓይልን ብምንጽጻር፡ እቲ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ካብቲ ሓይሊ ስሕበት ብትእዛዝ 10^41 ዕጽፊ ከም ዝዓቢ ንርኢ፡ እቲ ናይ ኤሌክትሪክ ሓይሊ ፊልድ ግን ኣብ ውሽጢ ውሑዳት ዓሰርተታት ሴንቲሜተርን ዋላ ሚሊሜተርን ናይቲ ኤሌክትሮስታቲክ መተሓላለፊ ይጠፍእ፡ እዚ ድማ ንውጽኢት ናይቲ ኤሌክትሪካዊ ፊልድ ንምውጋድ ንእሽቶ መከላኸሊ ንጣብ ጥራይ የድሊ።

ብኣንጻሩ ኣብ መንጎ ክልተ ንኣሽቱ ጅምላታት ዘሎ ናይ ስሕበት ሜዳ ኣብ መንጎኦም ዳርጋ ንእሽቶ ኮይኑ፡ ንኣማኢት ሜትሮታት ግን ይዝርጋሕ። ኣብ ጉዳይ ከዋኽብትን ፕላኔታትን፡ ንሚልዮናት ኪሎሜተርን ኣሽሓት ናይ ብርሃን ዓመታትን ክሳብ ሳተላይት ይዝርጋሕ፡ ማለት ብግዜን ቦታን ዝተፈለዩ ጅምላታት።

ሓደ ነገር ዝገርም እዩ።

እዚ ጽልዋ እዚ እዩ ድማ ንሰብ ሞያ ስነ-ሕሳብ ኣስትሮፊዚክስ ነዚ ዳርጋ ደረት ኣልቦን ሓያልን ሓይሊ ስሕበት ምስ ግዜ ኣብ ነዊሕ ርሕቀት ዝሰርሕ ስሕበት ንምምኽናይ ከም ጸሊም ነገርን ጸሊም ሓይልን ዝኣመሰሉ ፍሉያት ኣምር ክፈጥሩ ዘገደዶም።

እቲ ስሕበት ስሕበት ካብ ጽልዋ ዝዀነ ይኹን ክርአ ዝኽእል ኤለክትሪካዊ ወይ ማግኔታዊ ፊልድ ንላዕሊ ብኣሽሓት ግዜ ዚዝርጋሕ ርሕቀት ብምዝርጋሕ፡ ንብርሃን ብጠፈር ኪጐዓዝ ከሎ እውን ከይተረፈ ዚዘናግዕ ስሕበት መነጽር ይፈጥር። እዚ ፍልልይ እዚ ገና ብፊዚክስ ብግቡእ ኣይተረድአን።

ሓይሊ ስሕበት ወይ ስሕበት ስሕበት፡ ናብቲ ኣብ ጋላክሲታት ዝያዳ ጅምላ ብምሕዋስ ንዝርገሐ ስሕበት ስሕበት ብዝኾነ ይኹን መገዲ ዝቕይር ምስጢራዊ ጸሊም ነገርን ጸሊም ጸዓትን ከይተመላለሰ ክሳብ ኣማኢት ኣሽሓት ናይ ብርሃን ዓመታት ርሕቀት ከይተረፈ ክሳብ ዝዝርጋሕ ኣዝዩ ስግረ-ዶባዊ ክኸውን ይኽእል ድዩ?

ሓደ ተወሳኺ ሕልኽላኽ ናይቲ ፖሊኖሚያል ናይ ኒውቶናዊ ሓይሊ መመዓራረዪታት ጥራይ፣ ነቲ ውጽኢት ናይቲ ውሁድ ስርዓታት ሓይሊ ናብ ውሁድ ጅምላ ኩሎም ኣባላት ሓንቲ ጋላክሲ፣ ምናልባት’ውን ኣብ መንጎ ጋላክሲታትን ጉጅለታት ጋላክሲታትን ዝዓበዩ ሓይልታት ንምዝርጋሕ ምፍታን፣ ኣብ ኣድማስ ንዝፍጠር ናይ ስሕበት ጅምላዊ ምትእስሳር ናብ ዘለኣለማውን ደረት ኣልቦን ምቕያር-ብስነ-ሕሳብ ውጽኢታዊ ዘይኮነ ግምት!

ክልሰ-ሓሳብ ምንቅስቓስ ጸዓት ከም መግለጺ ናይቲ ሓይሊ ስሕበት ዝበሃል ፍሉጥ ኒውቶናዊ ስምዒታዊ ምትእስሳር ደገፍ ኣሎ፣ ብመሰረት ስነ-ፍጥረታዊ ኣረኣእያ ስሕበት ዘይምህላው ንምምኽናይ፣ ኣብቲ መመዓራረዪ ኣፕል ኣብ ጥቓ ኦም ኣፕሉ ዝወደቐ ሓዊሱ፣ ነዚ ምምስሳል እዚ በቲ ኣፕል ኣብ ካልኢት ብ260 ኪሎሜተር ዝጓዓዝ፣ ሰዓቢ ጸሓይ ብምዃኑ፣ ንሄሊካል ዝስዕብ መንገዲ፣ ከምኡ’ውን ንሓደ ኪሎ ግራም ምትእስሳር ንጥረ ነገር (ብኽልተ ምምቃል ስርዓት ዕቤት ኣይቅይሮን)፣ 67 ቢልዮን ጆውል ዝኸውን ትእዛዝ m.v^2 ዝኾነ ዝተቐለለ ኢነርሽያል ጸዓት ዝግዛእ ቶሮይድ። ቀሊል ለውጢ ትራጀክቶሪ ኣብ ግምት ክኣቱን ክስገርን ዘለዎ ሴንትሪፉጋል ሓይልን ሴንትሪፉጋል ሓይልን (ናይ ዕቤት m.v^2/radius) የፍሪ፣ ስለዚ ድማ ኣብ ትራጀክቶሪ ናይተን ንጸሓይ ኣብ ወሰን ፍኖተ ፍኖተ ፍኖተ ጸባ ዝስዕባ ፕላኔታት ዝፍጠር ሳይነሶይዳል ምውጥዋጥ፣ ብኒውቶናዊ ተዓዛቢ ኣብ ዝሰፍሐ ዑደት ከም ዑደት ዝስምዖ፣ ምስ ትርጉም ምድሪቤት ጸሓይ ተደሚሮም፡ ምድሪቤታት ዘይኮኑ ኤሊፕሶይድ ዝኾኑ፡ ብዓይኒ ተዓዛቢ ፕላኔታዊ ቡመርንግ ዝመስል ምንቅስቓስ ዝፍጽሙ ምንቅስቓሳት እዮም፡ እዚ ድማ ኣብ ጸሓያዊ ትዕዝብቲ ነጥቢ ዝተሓጽረ ዑደት ምንቅስቓስ ይበሃል።

ኣብ ኣድማስ ዝኾነ ሞዴል ናይ ደረት ኣልቦ ትኽ ዝበለ መስመር ስለ ዘይንረክብ፡ ውሁድ ቅጥን ዝበለ ምንቅስቓስ ትዕዝብቲ ህዋሳዊ ምግባር ጥራይ እዩ። ኣብ ኣድማስ ኩሉ ነገር ይጠውዮ። ምንቅስቓሳት ማዕበል ዝመስሉ እዮም። እቲ ምድሪቤት ዝመስል፡ ከከም ፍሬም መወከሲ፡ ኤሊፕሶይድ፡ ዝተሓላለኸ ኤፒሳይክል ወይ ቀሊል ክኸውን ይኽእል እዩ፡ ፈጺሙ ትኽ ዝበለ መስመር ክኸውን ይኽእል።

ኩሉ ኣብ ኣድማስ ዘሎ ብማዕበል ይንቀሳቐስ: ሳይነሶይድ: ሃይፐርቦላ: ፓራቦላ: ዓንኬል. ዋሕዚ ሩባ ወይ ውሕጅ ኣብ ማዕበል ዝህሉ ጸዓት ምዝንባል ነቲ ማእከላይ ክጎትቶ ወይ ከዘናግሮ ከም ዝኽእል ይነግረና፣ ወይ ድማ ኣይክንቀሳቐስን እዩ: ኣብ ዝንቀሳቐስ ሩባ፣ ምንቅስቓስ ማዕበልን፣ ብተመሳሳሊ እዋን ድማ ዋሕዚን ክህልወና እዩ፤ ኣብ ቀላይ፡ ምንቅስቓስ ማዕበል ጥራይ ክህልወና ይኽእል እዩ፣ እዚ ድማ ንጸዓት ናይቲ ማዕበል ስግረ-ዶባዊ ምንቅስቓስ ጥራይ እዩ ዘመሓላልፍ።

እዚ እቲ ዝበለጸ ፍጹም መርኣያ ምንቅስቓስ ዝኾነ ነገር እዩ: ምንቅስቓስ ምውጥዋጥ። ነዚ ምተረድኦ ነይሩ፡ እቲ ኣፕል ድሕሪ ምውዳቑ ዝዓረፈሉ ኣብ ልዕሊ ምድሪ ጉድጓድ እንተዝዅዕት ነይሩ፡ እዚ ግምታዊ ታንከር ድማ በቲ ካልእ ጫፍ ተኸፊቱ ብሕመረት ምድሪ እንተዝሓልፍ፡ ወይ ድማ ካብ ሓደ ነጥቢ ንላዕሊ ናብቲ ካልእ ነጥቢ ዝሰግር ትሕቲ መሬት ቅስት እንተዝኸውን ነይሩ።

ኣብ ትሕቲ ምቹእ ኩነታት፡ ካብ ኣየር ዝመጽእ ምትሕንፋጽ እንተዘይህሉ፡ ከምኡ’ውን ካብ ውሽጢ ምድሪ ዝመጽእ ሙቐት እንተዘይህሉ፡ እቲ ኣፕል ኣብ መንጎ ሓደ ጫፍን እቲ ካልእ ጫፍን ናይቲ ብመሬት ዝሓልፍ ሻምብቆ ንዘልኣለም ምተናወጸ ነይሩ።

ኒውተን፡ እቲ ውሱን ብርሃናዊ (ብዓይኒ፡ ብመንጽር ህዋሳት፡ - ሓደ ካብቶም ሓሙሽተ ህዋሳት -) ትዕዝብቲ ምንቅስቓስ ኣፕል፡ ብምጽላውን ምንቅስቓሱ ብገጽ መሬት ብምቁራጽን፡ ስሚዒታዊ ምግባር ተታሊሉ።

እዚ ድማ ሳተላይታት ኣብ ዙርያ ምድሪ ኣብ ዙርያ ምድሪ ዝገብርኦ ምንቅስቓስ እዩ፣ ልክዕ ከምቲ ወርሒ ምስ ምድሪ ብምትእስሳር፣ ምድሪ ድማ ምስ ጸሓይ ብምትእስሳር፣ ኩለን ኣብ ማዕበል ምንቅስቓስ፣ ናይ ሰማያዊ ዋሕዚ ይንቀሳቐሳ ዘለዋ።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político