እቲ ለውጢ

እቲ ለውጢ

ኣብ ምዕራባውያን ለውጢ ዝግበረሉ ግዜ እዩ።

ድሕሪ ምዕራፍ ፍጹም ሓርነት፡ እቲ ናይ መወዳእታ ዕንቅፋት ዳርጋ ብዘይ ዕንቅፋት ይስገር ስለዘሎ፡ እቲ ደረት ኩሉ ኣብ ሕብረተሰብ ብፈትሊ ተንጠልጢሉ ከምዘሎ ኩሉ ይግንዘብ።

ናጽነት ኣንጻር ክልከላ ጥራይ እዩ ዝህሉ፤ ናጽነት ብናጻን ብዘይ ዝኾነ ዓይነት ዕንቅፋት ክትጥዕሞ እትኽእል ፍጹም ኣምር ኣይኮነን።

ብኣንጻሩ ናጽነት ኣንጻር ክልከላ ጥራይ እዩ ክግንዘብን ክውዕልን ዝኽእል።

ናጽነት ኣንጻር ድሩትነት ዝወሃብ ግብረ መልሲ እዩ። ብዘይ ደረት ናጽነት ክግንዘብን ክጥቀመሉን ኣይክእልን እዩ።

ናጽነት ኣንጻር ሓደ ነገር፡ ኣንጻር ሕጊ፡ ኣንጻር ኣምር፡ ኣንጻር ክልከላ፡ ኣንጻር ሓደ ሃንደበታዊ፡ ኣንጻር ገለ ደረት እዩ ዘሎ።

ምጥዓም ናጽነት ኣብ ቅድሚ ደረት ጥራይ እዩ ዝህሉ፡ ዝኾነ ይኹን ይኹን።

ደረት ኣብ ዘይብሉ እዋን፡ ናጽነት ኣንጻር ዋላ ሓንቲ ክውዕል ኣይክእልን እዩ።

ደቂ ሰባት ምሳልያዊ ፍጡራት እዮም፣ ተግባራቶም ድማ ውክልና ማሕበራዊ ትርጉም ዘለዎም ኣተሓሳስባታት እዮም። ሕብረተሰብ ከይሓገዘን ከይተሓዋወሰን፡ ዝኾነ ውልቃዊ ባህሪ ንወዲ ሰብ ተነጺሉ ትርጉም የብሉን።

ኩሎም ተግባራት ደቂ ሰባት ማሕበራዊ ተግባራት ኮይኖም ኣብ ውሽጢ ቋንቋ ምልክታትን ትጽቢታትን ናይቶም ኣብ ውሽጢ እቲ ባህሊ ትርጉሞም ክፈትሑ ዝኽእሉ ካልኦት ውልቀሰባት ጥራይ ትርጉም ኣለዎም፣ ብኣካላዊ ምንቅስቓስ ኣካላት፣ ምጥማት፣ ክዳውንቲ፣ ንቕሳት፣ ቃና ድምጺ፣ ላህጃ፣ ኣቃውማ ኣካላት፣ ልምድታትን መዋቕራዊ ነገራት ከም ቋንቋን፣ እዚ ድማ እንተወሓደ ካብ ሓደ ንላዕሊ ሰብ ብእኡ ኣቢሉ ክርድኦን ክረዳዳእን ምስ ዝኽእል ጥራይ እዩ ክህሉ ዝኽእል፣ ምኽንያቱ ሓደ ቋንቋ ናይ ሓደ ሰብ ጥራይ ክህሉ ስለዘይክእል፤ ምስኡን ምስኡን ሓበሬታ ክለዋወጥ ዝኽእል ካብ ሓደ ንላዕሊ ሰብ የድሊ። ነፍሲ ወከፍ ሰብኣዊ ተግባር ንኻልኦት የረድእ ወይ ካብ ካልኦት ደቂ ሰባት ነቲ ዘይንቕሓት ዕላማኦም ወይ መልእኽቲ ዕላማኦም ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ይሓብእ።

ኩሉ ማሕበራዊ ተግባር ሕጋውን ሞራላውን ተቐባልነት ዘለዎ እዩ፣ ዋላ ናይ ብሕቲ ርእይቶ ብዘየገድስ፣ ምኽንያቱ ነፍሲ ወከፍ ማሕበራዊ ተግባር ብሕብረተሰብን ማሕበራዊ ስርዓትን እገዳ ስለዝግበረሉ፣ ከም ዘይስነምግባራዊ ይኹን ኣይውሰድ። ሕብረተሰብ እቲ እንኮ ምንጪ ናይ ኩሉ ጨካን ማሕበራዊ ተግባራት እዩ፣ ወይ ኣይኮነን፣ ስለዚ ሕብረተሰብ ብብዝሒ ይኹን ብውሑዳት ናይቲ ሓደ ሕብረተሰብ ንዘይተጻወሮ ተግባራት ናይ ገዛእ ርእሱ መልክዕ መቕጻዕቲ የፍሪ።

ተግባር ሳይንስ ስነ-ምግባርን ሃይማኖታዊ ልምምድን፡ ኣብ ታሪኽ ወዲ ሰብ ከምኡ ረኺብና ስለ ዘይፈልጥ፡ ከምዚ ዝበለ ፍጹም ሕብረተሰብ ተደላዪ እንተኾይኑ ከይፈለጥና፡ ኣብ ሕብረተሰብ ዘይጥዑም ነገር ክጻወር ዘይክእል ማሕበራዊ ዲስቶፕያ ዝዓለመ እዩ።

ኣብ ኣድማስ 25፡ ኣብቲ ፈተነ ምስ ማሕበረሰብ ራታታት፡ ትጽቢታትን ጠለባትን ኣብ ዝቋረጸሉ፡ ኩሉ ድሌታት ናይቲ ሕብረተሰብ ራታታት ከም ዝተማልአ፡ እዚ ድማ ብሰንኪ ምሉእ ብምሉእ ዝተማልአ ድሌታት ኣብ ዘይምግዳስ ከም ዝወደቐ፡ መወዳእታ ዝኾነ ይኹን ጻዕሪ ንህላወ ተራእዩ።

ኣሉታዊ ምልዕዓል ዘይምህላው እውን ናብ ምዕናው እቲ ማሕበራዊ ቅርፂ ከስዕብ ከምዝኽእል ተደምዲሙ።

ስለዚ፡ ሕብረተሰባዊ ለውጢ ብኸመይ ይፍጠርን ኣገባብ ማሕበራዊ ለውጢ እንታይ እዩ?

ብመትከል ለውጢ ዋላ ፍልቀት እንተዘይኮነ ሓያል ስሕበት ምህዞ ኣለዎ፣ ምኽንያቱ ሞኖቶኒ ካብ ኩሎም ጠንቂ ማሕበራዊ ምብትታን ላዕለዎት ፍጡራት ዝዓበየ ግድፈት ስለ ዝፈጥር።

ሞኖቶኒ ናይ ሓደ ቆፎ ጻጸ ወይ ቆፎ ንህቢ ንመደብ ናይዞም እንስሳታት ዝጸሉ ኣይኮነን፤ ሞኖቶኒ ንላዕለዎት እንስሳታት ቀታሊ ክኸውን ይኽእል እዩ፣ ከም እቶም ባህርያቶም ክቕይሩ ዝኽእሉ፣ ከም ሕርቃን፣ ትርፊ ግዜ፣ ጓሂ፣ ጽምዋ፣ ብጻይነት፣ ተኣማንነትን ቅርሕን ዝኣመሰሉ ስሚዒታት ከጋጥሙ ዝኽእሉ ዓይነታት እንስሳታት።

ለውጢ ነቲ ማሕበራዊ ሓባራዊ ህይወት ዝውስን ሞኖቶኒን ጭንቀትን ንምብዳህ ዝሕግዝ ስትራተጂ እዩ። ነዚ ድማ ስነ-ጥበብ፡ ሃይማኖት፡ ሳይንስ፡ ፍልስፍና፡ ማሕበራዊ ስርዓታት፡ ማሕበራዊ ምድላው ንውክልና ፍልልያዊ ማሕበራዊ ደረጃ፡ እዚ ኣብ ዓለም ዘሎ ዝተፈላለየ ቋንቋታት ምስ ፍልልያት ላህጃታት፡ ዓይነታት ምግቢ ምግቢ መግብን መስተታትን፡ ዝተፈላለየ ቃና ቆርበት፡ ዓይነት ጸጉሪ፡ ቁመት፡ ቅርጺ ኣካላትን ባህርያትን ኣሎ። እዚ ኩሉ ኣብ ማሕበራዊ ስርዓትን ሕብረተሰብኣዊ ባህርያትን ቀዋሚ ለውጢ ከምዘድሊ ዘንጸባርቕ እዩ።

ነፍሲ ወከፍ ሓድሽ ባህሪ ናብ ሓድሽ ስርዓት ምሕላፍ ዝትርጎም ምብትታን የፍሪ፣ እቶም ፈለምቲ ብዙሕ ምንጻግ ይሳቐዩ፣ እቶም ድሒሮም ዝቕበሉ ድማ ኣብቲ ሓድሽ ፋድታት ክሕወሱ ጸቕጢ ይወርዶም፣ እቲ መወዳእታ ዘይብሉ ዑደት ድማ ምስ ነፍሲ ወከፍ ሓድሽ ዝንባለ ይደጋገም።

እቲ ዝበለጸ መርኣዪ ለውጢ እቲ ህሉው ፋሽን ኣብ ዝለዓለ ጥርዙ ምስ በጽሐን እቲ ናይ ቀረባ ለውጢ ፔንዱለም ናብቲ ዝተኸተሎ መስመር ፍጹም ኣንጻር ኣንፈት ምስ ዘመልክትን እዩ፣ እቲ ህሉው ባህሪ ብኣንጻር ኣንፈት ናይቲ ዋሕዚ ናይ ምንጻግ ዝንባለ።

ሽዑ ከምቲ ኤንገልስ ዝብሎ እቲ ዝበስበሰ ማዕጾ ፋሽን ብዘይተርፍ ለውጢ ክፈርስ ድሉው ኮይኑ፡ ሕጊ ንዋታዊነት ታሪኽ ክመልስ እዩ።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político