ዲሞክራስያዊ ልዕልና ሕጊ

ዲሞክራስያዊ ልዕልና ሕጊ

ናይ ብራዚል ፈደራላዊ ቅዋም 1988 (CRFB/88) ንዲሞክራስያዊ ግዝኣተ ሕጊ ይጠቅስ። ምክልኻል ናይዚ ትካል ይጠቅስ፣ ብሓቂ ሰለስተ ፍሉያት ትካላት ማለት፤

ሀ) መንግስቲ፤

ለ) ዲሞክራሲ፤

ሐ) ሕጊ።

ፖለቲካዊ ሳይንስ ትካል መንግስቲ ካብ ትካል ሃገር ፍልይ ዝበለ ምዃኑን እዚ ድማ ካብቲ ብሄር ዝበሃል ትካል ዝተፈልየ ምዃኑን እዚ ድማ ብግዲኡ ካብቲ ህዝቢ ዝበሃል ትካልን ካብ ህዝብን ዝተነጸለ ምዃኑ ይገልጽ። እዚ ኩሉ ኣምር ድማ ካብ ግዝኣት ዝተፈልየ እዩ።

መሬት ዘይብሉ መንግስቲ ኣሎ፤ ልኡላዊት ሃገር ዘይብሉ መሬት ኣሎ፤ ብሄር ዘይብሉ ህዝቢ ኣሎ፤ ብሓያሎ ግዝኣታት ዝቖመት ሃገር ዘለዎ ስርዓት ኣሎ፣ በዚ ኸኣ ብሓያሎ ህዝብታት ዝቖመት ሃገር ኣሎ፣ ብዙሓት ሃገራትን ኣህዛብን ዝፈጥር ህዝቢ ኣሎ። ኣብ መወዳእታ፡ እቲ ህዝቢ ኣብ ኣምር ሕጋዊ መሬት ዝነብሩ ኩሎም ኣብቲ ቦታ ዝርከቡ ሰባት ስብስብ እዩ።

ትርጉም ዲሞክራሲ ምስ ብዙሕነት መልክዓት ዲሞክራሲ ይገጥሞ፣ ብዘይካ ኣሜሪካዊ ዲሞክራሲ፣ ኣብ ግሪኽ ዝተወልደት ናይ መጀመርታ ዲሞክራሲ፣ ኣብ ኣቴንስ፣ ተሳትፎ ናይ: ሜቲክስ፣ ደቂ ኣንስትዮ፣ ወጻእተኛታት፣ ትሑት እቶት ዘለዎም ሰባት ከምዘግለለት፣ ስለዚ እቶም ኣብ ግሪኽ ዲሞክራሲ ዝተሳተፉ - ምርጫ ዘይነበሮም - ቀጥታዊን ኣብ 20% ዝተሓጽረን ከምዝነበረ ክሕብረኩም ከለኹ የሕዝነኩም። ናይ ህዝቢ ምዃኑ’ዩ።

ኣብ ሃጸያዊ ግዝኣት ሮማ ዝነበረ ውክልና ዘለዎ ሪፓብሊክ ሞዴል፡ ኣቃውምኡ ካብ ግሪኽ ዲሞክራሲ ዝያዳ ዝርዝር ስለ ዝነበረ፡ ምስ ሞያዊ ትካላት ኣብ ስርዓተ-መሰረት ዝተወደበ፡ እቲ ባይቶ ኣብ ፖለቲካዊ ስርሓት ዝተኸፋፈለ ንኤሊታት፡ ማሕበራዊ ደርብታት፡ ሞያውያን ደርብታትን ብመንገዲ ሰነተራት፡ ፕረተራት፡ ዳያኑን፡ እዚ ድማ እቲ ዝበለጸ መልክዕ ዲሞክራሲ ምስ ባይቶኣዊ ሞዴል መብዛሕትአን እዋናውያን ሃገራት ዝያዳ ዝመሳሰል ነበረ።

ድሕሪ ምኽፋት መስፍናውነት፡ ንጉሳዊ ዲሞክራሲ ሞዴል ዓዲ እንግሊዝ ተቐልቂሉ፡ ባይቶ ኣብ 2 ባይቶ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ባይቶኣዊ ዲሞክራስያውያን ሃገራት ከምቲ ንፈልጦ ፖለቲካዊ ውድባት ምህዞ።

ብድሕሪኡ ሞዴላት ዲሞክራሲ ሰውራ ፈረንሳ መጺኦም፣ ኣብኡ ፋሽን ጸጋምን የማንን ተቐልቂሉ፣ ምስ ጂሮንዲንን ጃኮቢንን፤ ኣመሪካዊ ሞዴል ተወዳዳሪ ደሞክራሲ ተቐልቂሉ፣ ኣብ መንጎ ሕብረተሰባዊ ትካላትን ልዕልና ዘለዎም ፖለቲካዊ ውድባትን ዲሞክራትን ሪፓብሊካንን ከምኡ’ውን ልዕሊ ክልተ ሚእቲ ሳተላይት ፖለቲካዊ ውድባትን ስርዓት ምቁጽጻርን ሚዛንን ሒዙ።

ዲሞክራሲ ብውክልና ፖለቲካዊ ውድባት ጥራይ ዘይኮነ፡ ብሰውራዊ ውድባትን ኣብዚ እዋን’ዚ ድማ ብቴማዊ ኣክቲቪዝም ዘለዎም ውድባት፡ ከም ሓምለዋይ ውድባት ዝበሃሉ፡ ውድባት ናዚ፡ ፋሽሽታዊ ውድባት፡ እስላማዊ ውድባት፡ ከምኡ’ውን ኣኽረርቲ መሰረታውያን ሃይማኖታዊ ውድባት ዝውደብ እዩ።

ዲሞክራስያውያን ምስ ፕረዚደንታዊ ስርዓታት፡ ዲሞክራስያውያን ምስ ባይቶኣዊ ስርዓታት፡ ዲሞክራስያውያን ምስ ንጉሳዊ ባይቶኣዊ ስርዓታት፡ ማሕበራዊ ክርስትያናዊ ዲሞክራሲ፡ ሕጋዊ ቅዋማዊ ዲሞክራሲ፡ ካሪዝማቲክ ፓትሪሞናዊ ዲሞክራሲ፡ ሊበራላዊ ዲሞክራሲ።

ኣየናይ ዲሞክራሲ? ኣርእስቲ መጽሓፍ ፍራንሲስኮ ዌፎርት። ንኣምር ዲሞክራሲ ብዝምልከት ዝተሓላለኹን ዝተፈላለዩን፣ ኣካታዕቲ፣ ተጋራጫዊ፣ ዋላ እውን ተጋራጨውቲ ረቛሒታት ኣለዉ።

ዲሞክራሲ ኣብ ዘለኣለማዊ ህንጸት ሞዴል እዩ፣ ካብ 500 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ጀሚሩ። ነፍሲ ወከፍ ባህሊ ኣብ እዋናዊ ሕብረተሰባት፡ ዲሞክራሲ ክብሎ ዝደሊ ፖለቲካዊ ስርዓትን ስርዓትን ናይ ገዛእ ርእሱ ስሪት ክሃንጽ ይደሊ።

ናይቶም ኣቐዲሞም ዝተጠቕሱ ኣምር ዘይንጹርነት እኳ ኣየወገድናዮን፣ ሕጂ’ውን ምስቲ ካብ ቅጽል ፍትሒ ዝተፈልየ ትርጉም ሕጊ ክንገጥም ክንግደድ ኢና።

ቻይናዊ ስርዓት ኮንፊሽየስ፡ ምስቲ ናይ መጀመርታ ሞያዊ ምግባር ናይቲ ምምሕዳር ብህዝባዊ ፈተናታት ኣገልገልቲ መንግስቲ ጥራይ ብምቕባል፡ ሽመት ኣዕሩኽ፡ ኣዝማድ፡ ዕቑባ፡ እቲ መንግስታዊ ቢሮክራሲ ዝበሃል ስለ ዘብቅዕ፡ እዚ ሞዴል ኣብ ዝኾነ ቦታ ጽሩይ ኣይኮነን፡ ከምቲ ገለ ሽመት ኣብተን ኣዝየን ንነብሰን ዝበሃላ ሜሪቶክራቲክ ዲሞክራስያውያን ሃገራት ከይተረፈ ይግበር፡ ልክዕ ከምቲ ሞያዊ ምትእስሳር ሰራሕተኛታት መንግስታዊ ምሉእ ፍልልይ ፖለቲካዊ ቅድሚ ሓደ ዘመን ዘይመልእ ዘይነበራ ትካላት፡ ከም: ትካላት፡ ንኡስ መንግስታዊ ፖለቲካዊ ትካላት፡ ንመኽሰብ ዝሰርሓ መንግስታዊ ኩባንያታት፡ ርእሰ-ምምሕዳር ዘለወን ኣካላት፡ ኩሎም ኣብ መወዳእታ ገለ መትከላቱ ከይጠሓሰ፡ ሊበራላዊ ደሞክራስያዊ መንግስታዊ ሞዴል እንታይ ምዃኑ ብኣምር ደረጃ ንምሃብ ዲሞክራስያዊ ሕጊ ፍጹም ዘይከኣል ይገብሩ።

ዲሞክራሲ ብራዚል ምሉእ ብምሉእ ብኣክቲቪዝም ላዕለዋይ ፌደራላዊ ቤት ፍርዲ (STF) ተጨውዩ፣ ሕግታት ኣብ ግብሪ ንኽውዕል ፍቓድን እገዳን STF ዝጠልብ እዩ። STF ነቲ ሕጊ ከጽድቖ፣ ክትርጉሞ፣ ከናውሖ፣ ክዓብጦ፣ ርድኢቱ ክድርት፣ ሕጊ ከውጽእ፣ ንርድኢትን ምንዋሕን ሕግታት ክምልእ ኣለዎ።

STF ሕጊ ብራዚል ዘፍሪ ኮይኑ፡ STF ጥራይ እዩ ነቲ ሕጊ ክገልጾ ዝኽእል። ንፌደራላዊ ቅዋም ከም ህያው ቅዋም ይትክኦ፣ ነቲ ባህላዊ መልክዕ ብራዚላዊ መልክዕ ሲቪላዊ ሕጊ ንሓባራዊ ሕጊ ብምትካእ፣ ብኽልተ ኣገባባት: ስነ-ፍርድን ሓፈሻዊ ሳዕቤንን፣ ብልክዕ ነቲ መበቆላዊ ፍሉይ መሰል ሰኔት ዝገላብጦ፣ ሕጋዊ ጽገናታትን ለውጥታትን፣ እንተላይ ሓድሽ ትርጉማት ሕግታት ብኤስ.ቲ.ኤፍ.

እቲ ኤስ.ቲ.ኤፍ ኤፍ ንቐንዲ ስራሓት ባይቶ ብራዚል ጨውዩ ነቲ ቀንዲ ናይ ሓጋጊ ስርሑ ኣፍሪሱዎ ኣሎ። ተሪፉዎም ዘሎ በጀት ፌደራል ምክፍፋልን ምምዳብን ጥራሕ እዩ፤ ምስዚ፡ እቶም ሓቀኛታት ገዛእቲ ብራዚል ምኾኑ፡ ግን ዳርጋ ኣብኡ ኣለዉ።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político