ኣምር ምውሳኽ ሙቐት ዓለም ክህሉ ኣይክእልን እዩ።

ኣምር ምውሳኽ ሙቐት ዓለም ክህሉ ኣይክእልን እዩ።

ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ስነ-ምግባር ዝተገዝኡ ጠበቓታትን ክኢላታት ሕጊን።

ስለዚ ድማ፡ ንሳቶም ከይዶም፡ ዜተቲክስ፡ ተፈጥሮኣዊ ሕጊ፡ ኣወንታዊነት፡ ሕጋዊ ኣወንታዊነት፡ ታሪኻውነት፡ ዶግማቲክስ።

እዚ ይግለጽ።

ከም OAB (ማሕበር ጠበቓታት ብራዚል) ዝኣመሰለ ትካል ነቲ ስነ-ሓሳባዊ ክልሰ-ሓሳብ ምጽናት ዓሌት ደቂ ኣንስትዮ ክሓቁፍ ከሎ፡ ገለ ስነ-ምግባራዊ ስክፍታ ኣብቲ ስነ-ሓሳብን መትከላውን ደጋፍን ዲስኩር ናይቲ ቀንዲ ኣካል ግብራዊ መምርሕታትን ስነ-ምግባራዊ ምቁጽጻር ኣድማሳዊ ስልጣን ፍርዲ ዝዝርግሕ ምዃኑን ዘመልክት እዩ።

ኣብ ዓመት 2024፡ ስታቲስቲክስ ዓመጽ ካብ IPEA (ኢንስቲትዩት ተግባራዊ ቁጠባዊ ምርምር) ዓመጽ ካርታ፡ ምስ ቀዳማይ ምንጪ ዳታ ዓመጽ ካብ IBGE (ብራዚላዊ ኢንስቲትዩት ጂኦግራፊን ስታቲስቲክስን)፡ እዚ ብግዲኡ ካብ መደበራት ፖሊስ ኣብ መላእ ብራዚል ሓበሬታ ዝእክብ፡ ከምኡ’ውን ካብ ሃገራዊ መዝገብ ሞት ኣብ ሚኒስትሪ ጥዕና ኣብ FNS (ሃገራዊ ጥዕና ፋውንዴሽን) ካብ ዳታቤዝ ናይ ብራዚል ምዝገባ ሞት ህዝቢ ብራዚል ስርዓት፡ ሞት ኣብ ኩለን ኮሙናት ዝምዝገበሉ።

ስለዚ፡ ነቶም ገና ነዚ ስታቲስቲክስ ዘይገምገሙን ነቶም ብዛዕባ ምትላል ዳታን ስታቲስቲካዊ ዳታ ትንተናን ዘይፈልጡን፡ ካብ ሰሌዳታት እዚ ዝስዕብ ዳታ ተጠርኒፉ ኣሎ፡ ኣብ ኩለን ኮሙናት 70,000 ቅትለት ዝፍጸም ስርዓት ዕቤት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ካብዚኦም እቶም 35,000 ናይ ጸለምትን ቡናውያንን ደቂ ተባዕትዮ ኮይኖም፡ ካብዚ ጠቕላላ 95.5% ወይ 68,000 ደቂ ተባዕትዮን 4.5% ወይን። 3,500 ቅትለት ደቂ ኣንስትዮ እዩ።

ስለዚ፡ ካብ ኩሉ ሞት፡ እንተላይ ብተፈጥሮኣዊ ጠንቅታት፡ ሞት፡ ሞት፡ ቅትለት፡ መርዛም፡ ቃጸሎ፡ ክሊኒካዊ ጉዳያት፡ ሓደጋታት፡ ብተግባር ደቂ ሰባት ዝመጽእ ዝተፈላለየ ዓይነት ደም ምፍሳስ፡ መዝገብ ሞት ክልተ ኣገደስቲ ሓበሬታታት ኣለዎ፡ ነቲ ብሕጋዊ መንገዲ ኣብ ፖሊስን ፍርድን ዘይተመዝገበ ሕቡእ ወይ ሕቡእ ጠንቂ ቅትለት ደቂ ኣንስትዮ ዝብል ተራ ግምታዊ መርትዖ ንምውጋድ።

እቲ ዝበለጸ ውክልና ዕድመ እተን ዝሞታ ደቂ ኣንስትዮ እዩ፤ እዚ ዝስዕብን መመላእታን ውክልና ብስርዓት ሞት ኤፍ.ኤን.ኤስ ዝወሰዶ ኣገባብ ምምዝጋብ ኮይኑ፡ ብሰለስተ ንብርኪ ሓበሬታ ሞት ዝቖመ ኮይኑ፡ እቲ ምዝገባ ዝገብር በዓል መዚ ብመሰረት ፕሮቶኮል ሲዲ10፡ እዚ ድማ ኣህጉራዊ ኮድ ሕማማት ውድብ ጥዕና ዓለም ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኮይኑ፡ ቀዳማይ፡ ካልኣይን ናይ መወዳእታን ጠንቅታት ሓዊሱ ሰለስተ ተኸታተልቲ ጠንቅታት ክሕብር ኣለዎ።

ነዞም ክልተ መለክዒታት ሞት ኣብ ግምት ብምእታው፡ ነዚ ዝስዕብ ሂውሪስቲክ ብምጥቃም፡ ነቲ ዝተገደፈ ጠንቂ ምውጋድ የድሊ፡ ሞት ልዕሊ 50 ዓመት ዝዕድሚአን ደቂ ኣንስትዮ፡ ብመትከል ከም ተፈጥሮኣዊ ክውሰድ ኣለዎ፤ ኣብ መንጎ ዕድሚኦም 40 ዓመትን ትሕቲኡን ዝሞቱ ሰባት ምስ መዝገብ ሞት ክምርመሩን ዘይባህርያዊ ሞት ኣብ ዘመልክትሉ እዋን ክፍለዩን ይግባእ፤ ከምኡ’ውን ሞት ትሕቲ 40 ዓመት ዝዕድሚአን ደቂ ኣንስትዮ፡ ብኣግኡ ሞት ኣዝየን ዝጠራጠራ ምዃኑ ክፍለ ይግባእ።

በዚ መንገዲ ብምቕጻል፡ እቲ ከም ቅትለት ኣንስተይቲ ዝተጠቕሰ ሞት፡ በዚ ኸኣ ንትንተና ዝተፈልየ፡ ክግበር ኣለዎ፡ ፈተና መግመቲ፡ መርመራ IQ ስኩዌር፡ መደበኛ ምዝንባል ወይ ፍልልይ፡ ኣብ መወዳእታ ድማ መርመራ ብዙሕ ተለዋዋጢ መስመራዊ ምምላስ።

ነዞም ስታቲስቲካዊ ርእይቶታት ምስ ገበርና፡ እቲ 2.5% ዝኾነ መደበኛ ጌጋ፡ ስታቲስቲክስ ናይ ዝተመዝገበ ቅትለት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ደረት መደበኛ ጌጋ ከምዘሎ ዝሕብር ኮይኑ፡ እቲ ዘይትኽክለኛነት፡ ብሰንኪ ቅትለት ደቂ ኣንስትዮ ዝበሃል ዓመጽ ዝመጽእ ሞት ክሳብ ክንደይ ትርጉም ከምዘይብሉ ዘመልክት እዩ።

ንምንካይ ኣዝዩ ኣጸጋሚ መዐቀኒ እዩ ምኽንያቱ እቲ ዘይትኽክለኛነት ናይቲ ዳታ ብሰንኪ ውድቀት ዝተሓተ ናሙና ብትኽክል ንምርግጋጽ ኣጸጋሚ ዝኾነ ዝርገሐ ዳታ ዘመልክት እዩ፣ ማለት ብሰንኪ ዓመጽ ደቂ ኣንስትዮ ዝመጽእ ሞት ብስታቲስቲካዊ ኣገባብ ንእሽቶ እዩ።

ካብ ምትላል ስታቲስቲክስ መን ይጥቀም?

እዚ ሓደ ካብቲ ሕጋዊ ንጥፈታት ኣብ ትሕቲ ማሕበራዊ ጫውጫውን መንፈስ ናይቲ እዋንን ዝግዛእ ኮይኑ፡ ኣብ ስነ-ማሕበረሰብኣውን ኣንትሮፖሎጂካውን ባህርያዊነት፡ ንሞራል ናይቲ ግዜኡ ዘንጸባርቕ እዩ።

ስነ-ምግባር ግዜ ዘይስዕሮ’ኳ እንተኾነ፡ ሞራል ግን ነቲ ካብ ስነ-ምግባር ዝመጸ ኣምር ባህላውን ግዝያውን ንባብ ይትርጉሞ፡ ልክዕ ከምቲ ቅድሚ 5000 ዓመት ኣብ ቀዳማይ ሃጸያዊ ግዝኣት ዕርቃኖም ዝወጹ ግብጻውያን፡ ምስቲ ቀስ ዝበለ ምዕባለ ሳይንሳዊ ምዕባለን ዝቐረጸ ባህርያትን ሕግታትን ዝላመድ ናይ መጀመርታ ኣምር ስነ-ምግባር፡ ምስቶም ቀዳሞት ውዕላት ሓዳር፡ ቀዳማይ ውዕላት ዋንነት መሬት፡ ቀዳማይ ግብሪ ስርዓታት፡ ከምኡ’ውን ንጉሳውን ሃጸያውን ኣገልገልቲ መንግስቲ ዝፈጠሩ ቀዳሞት ምምሕዳራውን ቢሮክራስያውን መስርሓት፡ ቀዳሞት ሕግታትን ቀዳሞት ዳያኑን፡ ኩሎም ምስ ምዕባለ ስነ-ቁጽሪ፡ ሒሳብ፡ ጂኦሜትሪ፡ ሰዋስው፡ ጂኦግራፊ፡ ስነ-ጽሑፍን ሕግን ዘሰንዩ፡ እዚ ኩሉ ገና ኣብ ሃይማኖትን ኣጉል እምነትን ከምኡ’ውን ሓብቱ ኣልኬሚ ኣዝዩ ዝምርኮስ እዋን እዩ።

ስነ-ምግባር ወትሩ ጎኒ ጎኒ ስልጣነ ይስጉም፣ ንገስጋስ ሜታፊዚካዊ ሳይንስ ይምዝግብ፣ ብትውፊት ይቆጻጸሮ፣ ምስ ድርኺት ፍልስፍና ሓቢሩ ድማ መሰረታት ሃይማኖት ሰጊሩ እዩ። ብሓባር ርትዓዊ ስነ-ምግባር ፈጢሮም፡ ምስ ሃይማኖት እናተወዳደሩን ድሒሮም ድማ ካብ ፍልስፍናዊ ዘመንን ካብ ምብራህን ህዳሴን ጀሚሮምን ካብኡ ተፈልዮምን... ንዑደት መስፍናዊን ማእከላይ ዘመንን መወዳእታ ብምግባር፡ በብቑሩብ፡ ብሓድሽ ኒዮ-ኣሪስቶትልያዊ ኒዮ-ፊኖሜኖሎጂካዊ ኣንትሮፖሰንትሪዝም።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político