መተሓሳሰቢ ብዛዕባ AI

መተሓሳሰቢ ብዛዕባ AI

ብዛዕባ ዓቕሚ ኤ.ኣይ.፡ ንዕማማት ደቂ ሰባት ንምትካእን ንምብዳህን ብዙሕ ይዝረብ፡ ኤ.ኣይ.

ከምቲ ካብ መጀመርታ AI ኣብ 1960ታት ጀሚሩ ዝዝረበሉ ዝነበረ፡ AI ዝብል ስም ንውሑድ ምቁርን ውሑድ ምምሳልን ዘለዎ ስም ተገዲፉ፡ በዚ ምኽንያት ድማ እዮም ቀዳሞት ተመራመርቲ AI ንሓንጎል ወዲ ሰብ ንምምሳል ዝሓሰቡ፡ ስለዚ ድማ እዮም ካብ መጀመርታ ዝተጠቕሙ ኣስማት ከም፤

ሀ) ኤሌክትሮኒካዊ ሓንጎል፤

ለ) ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ፤

ሐ) ኒውራል ኔትወርክታት፤

መ) ናይ ክኢላታት ስርዓታት።

ካብ መጀመርታ ዘመነ ኣሪስቶትል ኣትሒዙ፡ ፍልጠት ደቂ ሰባት ብወግዒ ኣብ ኣዝዩ ፍሉያትን ንበይኖምን መዳያት ተኸፋፊሉን ይግለጽን ስለ ዝነበረ፡ በዚ ኸኣ ሳይንሳትን ምሁራዊ ንጥፈታት ደቂ ሰባትን ተቐልቂሎም፡ እዚኦም ድማ ኣብ፤

ሀ) ፍልስፍና፤

ለ) ሕክምና፤

ሐ) ስነ ጥበብ፤

መ) ኲናት፤

ሠ) ሃይማኖት፤

ረ) ፖለቲካ፤

ሰ) ስነ-ኮኾብ።

ሃይማኖት ንኹሉ ኣድማሳዊ ሕቶታት ፍሉይ መልሲ ምህላዉ ኣቋሪጹ፡ ነቲ ብቅዱሳት መጻሕፍትን እምነታትን፡ ኣጉል እምነት፡ ፌቲሺዝምን ኣኒሚዝምን ዝውከል ቀዳምነትን ምሉእነትን ብትሪ ዝፈታተን ካልእ መዳያት ፍልጠት ቦታ ክህብ ግድን ኮይኑ፡ እዚ ድማ መበቆል ኣድማስ፡ ህይወት፡ ዕድል፡ መጻኢ፡ ከምኡ’ውን ዕጫ ኩሉን ኩሉን ንኹሉን ንኹሉን ንምግላጽ፡ ሕግታት ተፈጥሮን ሕግታትን ንምግላጽ ሓላፍነት ዝነበሮም እዩ። ናይ ምኽንያታዊነትን ምቁጽጻር ኣድማስን፡ ውደባ ነገራትን እንስሳታትን ኩሉ ዓይነት ፍጻሜታትን።

ድሕሪኡ ኣብ ዘመናዊ ዘመን ፖዚቲቪዝም ተቐልቀለ፣ ኣብኡ እቲ ኣካታዒ ኣውጉስት ኮምት ነቲ ካብ ኣሪስቶትልን ጋሊልዮን ዝረኸቦ ፍልጠት ኣብ ሓድሽ ሳይንሳዊ ኣገባብ ኣጠቓሊሉ፣ እዚ ድማ ኩሉ ግዜ ዝምዕብል ዘሎ፣ ናብ ምኽሓድነት ካርል ፖፐር ብሓጺሩ፤

ሀ) ሳይንሳዊ ኣገባብ፤

ለ) ኣወዳድባ ኣገባብ ሳይንሳዊ ምርምር፤

ሐ) ተፃራሪ መርትዖ ምቕራብ፤

መ) ግዝያዊ ፍልጠት ዘይነባሪ ምዃኑ።

ስለዚ፡ ወሳኒ ምምቕቓል ፍልጠት ደቂ ሰባት ኣብ ፍሉይ መዳያት፡ ሳይንስ ካብ ፍልስፍና፡ ምሥጢር፡ ሃይማኖት፡ ትውፊትን ኣጉል እምነትን ምስ ተፈልየ፡ ቀዳማይን ውዱእን ፍልቀት እዩ።

ኣብ 1950ታት ናይ ምህንድስና መንበር ውሑዳት ነይሮም፤

ሀ) ወተሃደራዊ፤

ለ) ሓይሊ ባሕሪ፤

ሐ) ሲቪላዊ፤

መ) ኤሌክትሪካዊ፤

ሠ) ኣግሮኖሚክ፤

ረ) መካኒካዊ፤

መንበር ኤሌክትሪካል ምህንድስና ኣብ ካልኦት ፍሉያት ሞያታት ከምዝተኸፋፈለ ምግላጽ ዘድልዮ ኣይኮነን፤

ሀ) ኤሌክትሮኒክስ፤

ለ) ስልጣን፤

ሐ) ማይክሮኤሌክትሮኒክስ፤

መ) ርክብ፤

ሠ) ዲጂታል፤

ረ) መርበባት፤

ሰ) ሒሳብን ዲጂታላዊ ቡልያን ስርሓት፤

ስለዚ፡ AI ምስ ነፍሲ ወከፍን ነፍሲ ወከፍን መዳይ ፍልጠት ደቂ ሰባት ክገጥም ስለዘይክእል፡ AI ኣብ ፍሉይ ጨናፍር ብቕዓቱ ፍሉይ ሞያ ክህልዎ ባህርያዊ እዩ፤ በዚ ድማ እቲ AI ዝብል ስም ብኤክስፐርት ኮምፒዩቲንግ ሲስተምስ ወይ ኤክስፐርት ሲስተምስ - ES ተተኪኡ። እዚ ሓድሽ ስም እዚ፡ ናይ ዕዳጋ ስሕበት ስለዘይብሉ፡ ጽቡቕ ሸይጥ ስለዘይብሉ፡ ስለዘይነቓቓሕ፡ ምሉእ ምዕባለ ሓንጎል ክህሉ ትጽቢት ስለዘይፈጥር፡ ተታሒዙ ኣይፈልጥን።

ክፍልታት AI፣ ወይ ክኢላታት ስርዓታት (ES)

1 – ኣናሎግ፤

2 – ዲጂታላዊ።

እቲ ኣናሎግ ES ጨንፈር ኣብ ዕዳጋ ንግዳዊ AI ተባሂሉ ይፍለጥ ንጽሑፋት ዝቆጻጸር፣ ኣብ ውሽጢ ስርዓታት ሰዋስው ጽሑፋዊ ትርጉም ናይቲ ቋንቋ ብዛዕባ ሓደ ኣርእስቲ ትርጉማዊ ሂውሪስቲካዊ መደምደምታታት ናይ ምግባር ዓቕሚ ዘለዎ፣ ምስ ብሉጻት ተርጐምቲ፣ መደበኛ ቅርጺ ሰዋስው፣ ስርዓተ ነጥቢ፣ ምጉላሕ፣ ኣቀማምጣ ተውላጠ ስም፣ ምፍልላይን ነጥብታትን ብመሰረት ቋንቋዊ ስርዓት ነፍሲ ወከፍ ቋንቋ ኣብ ስነ-ቓላዊ ትንተና ዝደሊ።

ኣልጎሪዝሙ ኣብ ሕግታት ትርጉምን ስታቲስቲክስን ኣብ ሰፊሕ ዳታቤዝ ካብ ስብስብ ዝተዓቀቡ ዲስኩራት ብዛዕባ ዝተፈለየ ኮይኑ፡ ፍሉይነት ሰብኣዊ ፍልጠት ኣብ ሰብኣዊ ስነፍልጠት፡ ከም፤

ሀ) ታሪኽ፤

ለ) ፖለቲካ፤

ሐ) ሃይማኖት፤

መ) ስነ-ምግባር፤

ሠ) ሕግታት፤

ረ) ስርዓታት፤

ሰ) ጂኦግራፊ፤

ረ) ስነ ጥበብ፤

ሰ) ታሪኽ ህይወት፤

ሸ) ስነ ህይወት፤

i) ጂኦሎጂ፤

ለ) ስነ-ፍልጠት ስነ-ከዋኽብቲ፤

ለ) ስነ-ምምሃር፤

ከምኡ’ውን ካልእን፡ ልዕሊ 2000 ዓውድታት ክእለት ሒዝካ ንመልስታት ንምምዕባል መወከሲ ፍሬምካ ንምፍጣር፡ ከም ChatGPT፡ ከምኡ’ውን ካልኦት ከምኡ ዝኣመሰለ።

2 – ዲጂታል ኤስ.ኢ

ዲጂታላዊ ስርዓታት ካብ ዓውድታት ሒሳብ ወይ ልክዕ ሳይንስ ኣብ ዝረኸብናዮ ፍልጠት ዝተመርኮሰ ኮይኑ፡ ከም፤

ሀ) ሒሳብ፤

ለ) ፊዚክስ፤

ሐ) ኬሚስትሪ፤

መ) ስታቲስቲክስ፤

ሠ) ምህንድስና፤

ረ) ጂኦሜትሪ፤

ሸ) ኣስትሮፊዚክስ።

ስለዚ እቲ ስራሕ ብናይ ሒሳብን ፊዚክስን ባዕሎም ናይ ኣእምሮ ደረት ድሩት እናሃለወ ዝቐለለ እዩ።

ኣብ SE ኣብ ሒሳብ ዝተመርኮሰ መስርሓት ኣብ ሒሳብ ባህርያዊ ዝኾነ ከቢድ ድሩትነት ኣለዎ፣ ንኣብነት፤

ሀ) ክሳብ ደረጃ ሰለስተ ዝበጽሕ ማትሪክስ፤

ለ) ኣልጀብራ ብሓንሳብ ክሳብ ሰለስተ ነጻ ተቐያየርቲ ይሰርሕ፤

ሐ) ክሳብ ሳልሳይ ደረጃ ጥራይ ዝኾኑ ኢንተግራላት፤ መ) ብሞዴሊንግን ኣብስትራክሽንን ኣቢሉ ተለዋዋጢ ረቛሒታት ብምግላል ዝሰርሕ ደረት ፊዚክስ፤

ሠ) ቀወምቲ ዝሓዙ መመዓራረይቲ ዘለዎም መውጽኢታት ሓበሬታ ምጥፋእ፤

ረ) ኣብ ደረትን ትሪጎኖሜትሪን ስሌታት ናይ ጌጋ ወሰን፤

ሰ) ዝተፈላለዩ ኣድማሳዊ ቀወምቲ ከም pi, 0!, ምክፍፋል ብዜሮ፣ ኤክስፖነንት ዜሮ፣ ምክፍፋል ፕራይማት ኣብ መንጎኦም፣ ክፋላት፣ ስኩዌር ሩት ናይ ክልተን ካልኦት ብዙሓት ግዝያዊ ትርጉማትን፤

ስለዚ እቲ ዝተበፅሐ መደምደምታ ደረት AI ወይ SE ብተመሳሳሊ ደረት ፍልጠት ደቂ ሰባት ዝተቐመጠ ኮይኑ ኣብዞም ኣልጎሪዝማት ክጥሓስ ኣይኽእልን። AI ወይ SE ባእታታት፣ ብተወሳኺ ድማ ዓውድታት ፍልጠት AI ኣዝዮም ዝተኸፋፈሉ ኮይኖም ብዘይ ምግምጋምን ምክትታልን ናይ ሰብኣዊ ፍልጠት ብልሒ ብናይ ሰብ ምትእትታው ብዘይ መደብ ክውሃሃዱ ኣይክእሉን እዮም፣ ምኽንያቱ ኣብ ሰብኣዊ ፍልጠት፣ ሕግታት፣ መምርሕታትን ደረት ፍልጠት ደቂ ሰባትን ዝተመስረቱ ስለዝኾኑ፣ ክሓልፍዎም ወይ ክሓልፍዎም ስለዘይክእሉ።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político