እቲ ትሪቪያላይዜሽን ዝበሃል

እቲ ትሪቪያላይዜሽን ዝበሃል

ዘይውዳእ እንታይ እዩ?

ምሁራት ሒሳብ ንነብሶም ከምዚ ኢሎም ፈጺሞም ኣይሓቱዋን፤ ሒሳብ ምሳልያዊ ኮይኑ፡ ንሓደ ኣድማስ ወግዓዊ ግምታዊ ምምሳል ዝቆጻጸር ኮይኑ፡ ኣብ ሓደ ወገን ናይቲ ማዕረታት ምልክት ኩሉ ዝፍታሕ እቲ ካልእ ወገን ናይቲ ማዕርነት ፍጹም መንነት ምስ ዝፈጥር እዩ።

ኣብ ሓቀኛ ዓለም ብዘይ ጽሬት ናይቲ ኣልጀብራዊ መግመቲ ማዕርነት ኩሉ ግዜ ከምዚ እንተዝኸውን ጽቡቕ ነይሩ፡ ሓደ ማዕረ ሓደ እዩ። ተመሳሳሊ ትሕዝቶ ዘለዋ መኪና፡ ዓመት፡ ሞዴልን ዋጋን ከም ካልእ ተመሳሳሊ ትሕዝቶ ዘለዋ። ነቲ ተንኮል፣ ነቲ ኣርቲፊሻል ክትግንዘቦ ቀሊል ኣይኮነን፤ ሓደ ብመሰረት ሕጊ ዲያለክቲክስ፡ ብሕጊ ዘይተቐያየሩ ነገራት እውን ምስ ሓደ ማዕረ ኣይኮነን፤ ተመሳሳሊ ዋጋን ሞዴልን ዘለዋ ዝተሰርቀት ሞባይል ብኻልእ ተመሳሳሊ ሞዴልን ዋጋን ዘለዋ ክትካእ ኣይትኽእልን እያ፣ ዕድሚኣ ኣብ ሓበሬታ ናይታ ዝተሰርቀት ሞባይል እዩ፣ እዚ ድማ ብመሰረት ተሃዋስነቱ ፎርማት ተገይሩሉ።

ሓደ መንገዲ ኣየር ሓደ ተሳፋራይ ምስ ካልእ ተሳፋራይ ማዕረ ወይ ዘይልወጥ ከምዘይኮነ ይፈልጥ እዩ። እታ ነፋሪት፡ ቅድሚ ኩሉን ልዕሊ ኩሉን፡ ክብደት ተሳፋራይ መሰረታዊ ምዃኑ፡ ቁመት ድማ፡ ኣብ ንእሽቶ ነፋሪት፡ ክብደት እታ ነፋሪት ወሳኒ ረቛሒ ኣብ ዝኾነሉ እዋን፡ ኣዝዩ ተሃዋሲ ተለዋዋጢ ምዃኑ ንምርዳእ ቀሊል እዩ። ስለዚ፡ ማዕርነት ሒሳብ ብዓለምለኻዊ ደረጃ ኣበይ ይምልከት? እዚ ማዕርነት ዝበሃል ስለምንታይ እዩ ተማሂዙ?

ብዛዕባ ሓደ ቢልዮን ኣሃዱታት ክንዛረብ ከለና፡ ካብ ሓደ ክሳብ ቢልዮን ክቖጽር ዝኸኣለ ሰብ፡ ዝኾነ ሰብ የለን፤ ከምኡ ንምግባር ልዕሊ ዕድመ ምሉእ ምወሰደ።

ዝለዓለ ዋጋ ዘለዎ ሕሳብ ኣብ ማሽን ኣእቲኻዮ ክትቆጽሮ እንተትኽእል፡ ደው ከይበለት ሓደ ሰሙን ቢልዮን ሕሳብ ክትቆጽር ምሓለፈት።

ስለዚ መወዳእታ ዘይብሉ እንታይ እዩ?

ንኹሉ ዕላማታትን ዕላማታትን፡ ሓደ ብዝሒ ደረት ኣልቦ ክኸውን ብቐሊሉ ቢልዮን ወይ ትሪልዮን ምኾነ።

ጥንታውያን ግብጻውያን ንሚልዮን ዝኸውን ናይ ቁጽሪ ምልክት ኣይነበሮምን! ኣብ ኣድማስ ዝኾነ ነገር ናብ ቁጽሪ ሓደ ሚልዮን ክበጽሕ ከም ዝኽእል እኳ ኣብ ግምት ንምእታው ኣዝዩ ዓቢ ብዝሒ እዩ ነይሩ።

ስለዚ፡ ስነ-ፍልጠት ስነ-ፍልጠት ብዛዕባ ብሰብ ዝዕቀን ነገራት ከም ዝዛረብ ብብዝሒ ቢልዮናት ኣብ ልዕሊ ቢልዮናት ይጻወት። ኣብ ትሪልዮን ደው ክብል ይኽእል እዩ፣ እዚ ድማ ናይ ብርሃን ዓመት እዩ፣ ትዕቢትን ዕብዳንን ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ግን በዚ ደረት እዚ ስለዘይዓገቡ ነቲ ዘይዕቀን ደረት ኣልቦነት እዮም ዝመሃዙ።

እቲ ግብራዊ መወዳእታ ዘይብሉ ትሪልዮን እዩ። ካብኡ ዝሓልፍ ነገር ንደቂ ሰባት ትርጉም የብሉን።

ክልተ ሚልዮንን ፈረቓን ዓመት ብርሃን ካብታ ዝቐረበትና ጋላክሲ ኣንድሮሜዳ ይፈልየና! ብላፍ ይብሉ ኣለዉ፣ ንልቦናና ይላገጹ ኣለዉ።

ሚእቲ ሽሕ ብርሃን-ዓመት፡ ምናልባት ክልተ ሚእቲ፡ ክንዲ ጋላክሲና እዩ! እታ ኣብ ሰማይ ዘላ ድኹም ንእሽቶ ኮኾብ ማርስ እያ፣ ፕላኔት ትበሃል፣ ምድብ ብዘየገድስ፣ ስለዚ ኣብኡ ክንበጽሕ እንተወሓደ ትሽዓተ ወርሒ ይወስደልና፣ ናብ መሬት ኣብ ዝቐረበትሉ እዋን፣ ነታ ልቦና ዘለዋን ዳርጋ ዘይትርአን ንእሽቶ ብርሃን።

ናይ ስነ-ቁጽሪ ስምዒትና ኣጥፊእና ድዩ?

ጠቕላላ መጠን ዝተሓትመ ናይ ዶላር ኖት ካብ ሓደ ትሪልዮንን ፈረቓን ዶላር ሓሊፉ ኣይፈልጥን፤ ዝተረፈ ድማ ይምዝገብ፣ በዚ ምኽንያት ድማ እዩ ቢልዮነራት ኣብቲ ንዕድሎም ዝውክል ሕሳብ ኮፍ ክብሉ ፈጺሞም ዘይክእሉ። ነዚ ኩሉ ገንዘብ ምቑጻርን ምጉዕዓዝን ብኣካል ምውጻእን ኣይምተኻእለን፤ ዝኾነ ባንክ ክፈርስ ምገበረ።

ስነ-ፍልጠታዊ መጠን ገንዘብ ልዕሊ ሓደ ትሪልዮን ዶላር ንዝኾኑ ነገራት ምሳሌያዊ ቅጽል እዩ።

ስነ-ፍልጠት ስነ-ከዋኽብቲ ንሕሳብ ንእሽቶ ገይሩዎ ኣሎ። ከመይ ገይሮም እዮም ብዛዕባ እቲ ቅድሚ 14.8 ቢልዮን ዓመት ኣብ ኣድማስ ዘጋጠመ ክሳብ ክንድዚ ርግጸኛታት ክኾኑ ዝኽእሉ? ናይ ከምዚ ዝኣመሰለ ዘይተኣደነ ግዜ ነፍሲ ወከፍ ስጉምቲ ክትሕስቦ ኣይትኽእልን ኢኻ። ኣብዚ ኣብ ምድሪ ዝረኣዩ ተርእዮታት፡ ከም ናይ 3000 ዓመት ግዝኣት ግብጺ፡ ናይ 800 ዓመት ግዝኣት ሮማ፡ ከምኡ’ውን ናይ 988 ዓመታት ማእከላይ ዘመን፡ ብሰፊሑ ዝተሰነዱ ታሪኻዊ ተመኩሮታትና እዮም። ደረት ዘይብሉ ይመስል። ወለዶታት ኣብ ማእከላይ ዘመን ከም ዘለዉ ከይፈለጡ፡ ቅድሚ ማእከላይ ዘመንን ካብ ማእከላይ ዘመን ወጻኢን እንታይ ከም ዝነበረ ከይፈለጡ ኣብ ማእከላይ ዘመን ተወሊዶም ዝሞቱ እዮም። ህይወትና ኣብ ደረት ካብ ሓምሳ ክሳብ ሚእቲ ዓመት ስለዘሎ፡ ከምተን "ድሕሪ ዓቢ ምፍንጃር 200 ሚልዮን ዓመት ጥራይ" ከምዝተፈጥረ ዝግመት ቀዳሞት ጋላክሲታት፡ ቁጽሪ ፍጹም ፋይዳ የብሉን። ቁምነገር ዘይብሉ፡ ዘስሕቕ ይመስል። ብዘይሓላፍነት ኣብ ስነ-ቁጽሪ ንጻወት ኣለና።

ቅድሚ ቢልዮን ዓመት ኣብ ኣድማስ፡ ወይ’ውን ቅድሚ ሚልዮን ዓመት ጥራይ ዘጋጠመ ነገር ኣብ ውሽጢ ሰብኣዊ ጽንሰ-ሓሳብና ክግምገምን ክመክሮን ኣይክእልን። ንሓሳብ ስነ-ፍልጠት ስነ-ፍልጠት ቃናና ኣጉዲልና፡ ምስ መለክዒታት ጋላክሲና ክነጻጸር ከሎ ኣዝዩ ንእሽቶ ዝኾነ ፍጥነት ብርሃን እንታይ ምዃኑ ክንርዳእ ክንጅምር ኣለና፡ ነዚ ስርዓተ ጸሓይና ከም ድሕሪት ገዛና ጌርና ናይ ምንካይ ስምዒት ክንፈትሖ ኣለና። እዚኦም ሸለል ክንብሎን ከነቃልሎን ዝተማሃርናዮ ግዙፋት ነገራት እዮም፣ ከምታ 1300 መሬት ክትሕዝ እትኽእል ፕላኔት ጁፒተር ወይ ድማ ዓሰርተ ሽሕ ክንዲ ጁፒተር ዝዓቐና ፕላኔታት ክትሕዝ እትኽእል ጸሓይ። ብዘይመዐቀኒ ኣፖካሊፕቲክ መለክዒታት ኢና ንጻወት ዘለና፣ ብሰንኪ ትዕቢትና ድማ ድሕሪ ሕጂ ብዛዕባ እታ እንነብረላ መሬት እኳ ኣይንሓስብን ኢና፣ ንሳ ድማ ኣዝያ ዓባይ ስለ ዝኾነት ገና ንመሬት ንምኽባብ 50 ሰዓታት በረራን መደበር ጠፈር ምድረበዳ ንምዝዛም ተስዓ ደቓይቕን ይወስደልና።

ዘይውዳእ ረሲዕካዮ። ዘይውዳእ ከም ዕቤት ትሪልዮናት ብእኹል መንገዲ ይሕሰብ፤ ካብኡ ንላዕሊ ሓንጎልና ክሕዞን ክርድኦን ኣይክእልን እዩ። ካልእ ኩሉ ትዕቢታዊ ምምሳል፡ ትዕቢትን ስነ-ፍልጠት ስነ-ሕሳባዊ ምድንጋርን እዩ!

እቲ ዓቢ ጌጋ ናይ ጀምስ ዌብ ስፔስ ቴለስኮፕ (JWST)ን ማንታኡ ዝኾነ ሃብል ስፔስ ቴለስኮፕን፡ ንምእማኑ ዘጸግም፡ እቶም ኣብተን ትዕዝብቲ ቦታታት ዝነበሩ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ስነ-ኰዀብ፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ስነ-ኰዀብን ስነ-ሕሳብን፡ ነቲ ኣብ መስትያት ዝተቐረጸ ናይ ርሕቀት መለክዒታት፡ ነቲ ካብ ርሑቕ ሕሉፍ ጋላክሲታት ዘንጸባርቕ ብርሃን ወይ ጩራታት ዘንጸባርቕ ምዃኑ ረሲዖሞ። እዚ ኣብ ግምት ዘይምእታው ካብ ምዝንባል እተን ጋላክሲታትን ኣብ ውሽጢ ቴለስኮፕ ዘሎ ኣቀማምጣ ተዓዛቢን ዝምንጩ እዩ። ኣብ መንጎ እቲ ኣብ ዝሓለፈ እዋን 14 ቢልዮን ናይ ብርሃን ዓመታት ዝነበረ ዝተዓዘብዎ ነገርን ቅድሚ 14 ቢልዮን ዓመታት ዝፈነወ ብርሃን ናብ ቴለስኮፕ ምስ ኣተወ ህሉው ኣቀማምጣን ዘሎ ተዛማዲ ፍጥነት እውን ኣብ ግምት ከእትዉ ኣለዎም። እዚ ናይ ምዝንባል ጌጋ ነቲ ሕጂ ዝተቖጽረ ዕለትን ርሕቀትን ናይቲ ትዕዝብቲ እንተወሓደ ብሰላሳ ዕጽፊ ምወሰኸ።

ኣብ መንጎ ደው ዝበለ ሰብን ፍጥነት እትዝውር መኪናን ዘሎ ርሕቀት ብቕጽበት ክትዕቅን ምፍታን እዩ ዝመስል፡ ብዘይካ ኣብዚ ጉዳይ እዚ፡ እቲ ብርሃን ካብቲ ስቴላር ነገር ወጺኡ ሎሚ ኣብ ብርሃናዊ ገጽ ቴለስኮፕ ካብ ዝበጽሕ ንደሓር ኣብ ዝሓለፉ 14 ቢልዮን ዓመታት ኣቀማምጣ ቴለስኮፕ ብስነ-ፍልጠታዊ መንገዲ ዝተፈላለየ እዩ።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político