ማጂክ

ማጂክ

ተዓዘብቲ ነቲ ኣብ መድረኽ ዘሎ ስሒር ዝገብር ሰብ ሜላኡ ክጥቀም ንምርኣይ ይኸፍሉ፣ መብዛሕትኡ ግዜ ነገራት ንኽጠፍኡ፣ ወይ ነገራት ንኽረኣዩ፣ ወይ ነገራት ኣብ ቅድሚ ዓይኖም ንኽቕይሩ።

እቲ ስሕበት ነገራት ከመይ ከም ዝቕየሩ፡ ከም ዝጠፍኡ፡ ካብ ​​ዘይነበረሉ ቦታ ልክዕ ኣብ ቅድሜኻ ከም ዝረኣዩ ዘይምስትብሃል እዩ ዝርከብ፡ እቲ ስሕበት ድማ ምስጢር ናይቲ ክብሪ ዝህብ ሰብ ኣብ ዘይምርኣይ ምዃኑ ስለንፈልጥ ነቲ ብልሓት ክንረኽቦ ኣብ ምፍታን ኣይንዓርፍን ኢና።

ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ልክዕ ከምቶም ተዓዘብቲ ናይቲ ፕረስቲዲጂታተር ዝሰርሖ ስሕበት እዮም ዝመላለሱ።

ኣብ ተኣምራት ዝኣምን ሳይንቲስት የለን፤ ኩሉ እቲ ኣብ ኣድማስ ኣዝዩ ብዘገርም መንገዲ ወይ ብዘይተጸበዮ መንገዲ ዝፍጸም፡ ንሳይንቲስት፡ ኣብ ባህሪ ኣድማስ ካብ ምትላል ሓሊፉ ካልእ ኣይኮነን። ኣብዚ ብልሓት ሜላ፡ ሕጊ፡ ሳይንሳዊ መትከል (ሕሳባዊ፡ ኣካላዊ፡ ኬሚካላዊ፡ ስነ-ህይወታዊ) እዩ።

ስለዚ፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ነቲ ብሃይማኖታዊ ተርእዮታት፡ ወይ ብተኣምራትን ጽውጽዋያትን ዝወሃብ መግለጺ ኣቐዲሞም ደርብዮሞ።

ንፊኖሜኖሎጂ ሃይማኖት ዘየጠቓልል ዕቱብ ጨንፈር ፍልጠት ደቂ ሰባት ኣሎ፡ ንሱ ድማ ምሥጢራዊ ይኹን፡ ኤክዞተሪክ፡ ስውር፡ ስግረ-ባህርያዊ፡ ተሃዋሲ፡ ኣኒሚስቲክ ወይ ፌቲሽስቲክ ይኹን። እቲ ጨንፈር እቲ ፍልስፍና እዩ።

ፍልስፍና ቅድሚ ሳይንስ መስራቲ ምግላል ዶክትሪንን መትከላትን ሃይማኖት፡ ትውፊት፡ ጽውጽዋይን ስግረ-ባህላዊን ኣብ ሰብኣዊ ትካል ባህሊ ኮይኑ። ሳይንስ ንፍጹምነት ናይቲ ፍኖሜኖሎጂ መወዳእታ ንምግባር ዝዓለመን ዝዓለመን ኮይኑ፡ ብግድን ውዱእ ክኸውን ዘየድልዮ ርትዓዊ ክትዕ ብምትካእ፡ ነቲ ቀንዲ ምፍራስ ኣብ ዶግማታት ሃይማኖታት ዝኸፍት ኮይኑ፡ እዚኦም ድማ፡ ብዘይ ሓደገኛ፡ ርእሰ-ኣዕናዊ፡ ንነብሱ ዝበልዕ ዶክትሪናዊ ወይ ስነ-ስርዓታዊ ዘይምርድዳእ ጥርጣረ፡ ክትዕ፡ ወይ መትከላተን ምቕያር ዘይምፍቃድ እዩ።

ሳይንስ ካብ ፍልስፍናን ሃይማኖታዊ ፊኖሜኖሎጂን ሓራ ኣውጺኡ ርእሰ-ምሕደራ ንምስዓብ፣ ብነብሰ-ምኽሓድ ናይ ገዛእ ርእሱ ምምሕያሽ ደልያ፣ እዚ ድማ ንነብሱ ዝፍትንን ርእሰ-ተወዳዳሪን፣ ንሓዋሩ ርእሰ-ብድሆ ዝፈጥርን ምዃን ዝሓዘ እዩ። እዚ ድማ ብነባሪ ዓርሰ-ለውጢ ኣቢሉ ብነብሰ-ምምሕያሹ ናጻ ክኸውን ከም ዝኽእል የረጋግጽ።

ኣብ ሳይንስ እቲ እንኮ ርግጸኝነት ኩሉ ፍልጠት ደቂ ሰባት ኩሉ ግዜ ክቕየር እዩ፣ ምኽንያቱ ሓደ መዓልቲ ባዕሉ ክመሓየሽ እዩ፣ ክዕወት እዩ፣ ባዕሉ ክፍጽም እዩ።

ኣብ ውሽጢ እዚ ትርጉም ስሕበት ሳይንስ ስሕበት እዩ፣ ምኽንያቱ ኣድማስ ኣብ ዘመነ ድሕሪ ፍልስፍናን ድሕሪ ሳይንስን ስሕበትን ክድነቕን ስለዘይክእል፣ ዘይከምቲ ቅድሚ ፍልስፍና ዝነበረ ምዕራፍ፣ ቅድሚ ሳይንስ ድማ፣ እቲ መግለጺ ሞዴል ኣድማስ ከም ተርእዮታት ብሃይማኖትን ጽውጽዋይን ዝተዋህበ ምዝዛሙ።

እቲ ዓቢ ተስፋ ምቑራጽ ሳይንስ ዘጋጥም እቲ ሜላ ነቲ ተርእዮ ከም ተንኮል ክደግሞ ወይ ክርድኦ ምስ ዘይክእል፡ ኩሉ ነገር ነቲ ሳይንቲስት ኣብ ቅድሚ ዘይንቡር ተርእዮታት ክፈርስ ምስ ዝጅምር እዩ።

እዚ መዓስ እዩ ኣጋጢሙ፧

ብዙሕ ግዜ ርግጸኝነት ሳይንስ ኣብ ቅድሚ መግለጺ ስእነት ናይቲ ዘይተገልጸን ዘይተረኽበን ባህሪ ኣድማስ ይፈርስ።

ኣብነታት ብሳይንስ ዘይተገልጹ ተርእዮታት፤

1) ድርብ ስንጥቕ ዝብል ተርእዮ ፎቶናት፣ ከምኡ እውን ኤሌክትሮናት፣ ወይ ካልኦት ትሕተ-ኣቶሚክ ንጥረ ነገራት፤

2) እቲ ጃይሮስኮፕ፤

3) ስሉስ ተርእዮ ብርሃን፡ ማዕበል ዝመስል፤ ንጥረ ነገር፤ ፎቶን-ኳንታ፤

4) ስሕበት፤

5) መበገሲ ጸዓት ኤሌክትሮን፤

6) ርግጸኛነት መጀመርታ ኣድማስ ዝብል ሕቶ ምልማን ስሕተት ድዩ?

7) እቲ ንቢግ ባንግ ዘበገሰ ንጽልነት ነጥቢ ፍሉይ ዕድል ዘለዎን ፍሉይን ነጥቢ ድዩ ነይሩ፡ እቲ ቦታ ድማ ኣብ ዋላ ሓንቲ ዘይብሉ ፍሉይ ፍሉይ ዕድል ዘለዎ ቦታ ድዩ ነይሩ፡ ሓንሳብ ጥራይ ክኸውን ይኽእል ነይሩ?

8) ምስጢራዊ ምድሪቤት ፕላኔት መርከሪ ብኣንስታይን ብግቡእን ብዘዕግብን መንገዲ ተገሊጹ ድዩ?

9) ዕዳጋ ከም ከብቲ ስለዝመላለስ፡ ትንቢቱ ባዕሉ ዘረጋግጽ ዘይርትዓዊ ምህዳም፤

10) ኳንተም ዝላ፤

ስለዚ፡ ስሕበት ሳይንስ ኩሉ ግዜ ብዘይ ጣዕሳ ንነብሱ ክጋጮ ምኽኣሉ እዩ፡ ዋላ እኳ ምሉእ ክልሰ-ሓሳብ ቢግ ባንግ ኣቦይ ለማይትረ ብርኽበታት ቴለስኮፕ ጀምስ ዌብ እንተተበታተነ፡ ብዙሓት ኣስትሮፊዚከኛታት ገና ነቲ ናይ ቀደም ክልሰ-ሓሳብ ክንዲ ዝደልይዎ ነቲ ግምታዊ ሞዴሎም ከረጋግጹሉ ዝደልዩሉ ግዜ ክጽግንዎ መሰል ኣለዎም። በዚ ኸኣ፡ ከምቶም ከም ክልሰ-ሓሳብ ምፍጣር ዓሌታት ዝኣመሰሉ ክፍተታት ዘይቅበሉ፡ ተንኮል ተፈጥሮ ዝገልጽ ሓድሽ ስሒር ዝገብር ሰብ፡ ብተንኮል ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ኢና እንነብር። በቃ ኣብ ሳይንሳዊ ክትዕ ንመጋጥምትኻ ኣይትላገጸሉ፡ ጽባቐኻ ዓቂብካ ፒኤችዲ!

ባዕልኹም ኣካይዱ ሓካይም፡ እንተዘይኮይኑ ተወሳኺ ምስጢር ናይ ተንኮላትኩም ክገልጽ እየ፡ ከም: ስኩዌር ሩት ናይ ክልተን ሰለስተን፡ ዜሮ ፋክቶርያል፡ ራብዓይ ደረጃ ማትሪክስ፡ ራብዓይ ደረጃ ኢንተግራል፡ ክትሓፍሩ ኢኹም!

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político