ኣገባባዊ ጸገም?

ኣገባባዊ ጸገም?

ኣብ ሓሙሽተ ዩኒቨርሲቲታትን ኮለጃትን ብራዚል ንዝርከቡ ናይ መጀመርታ ዲግሪ ተማሃሮ "ሳይንሳዊ ኣገባብ" ምስ "ሳይንሳዊ ሜላታት ምርምር" ተደሚሩ ኣብ ዝምህረሉ ዝነበርኩ ዓሰርተ ሓሙሽተ ዓመታት፡ ኣብ መንጎ ኣገባብ ኣገባባት ጋሊልዮን ካብ ኣገባብ ስራሕ ካርል ፖፐር ዝተረኽበ ኣገባብን ቀንዲ ክትዕ ኣጋጢሙኒ።

ኣብ መንጎኦም ዘሎ ክትዕ ነጥቢ፡ ካልእ ፈላስፋ ዳዊት ሁልመ፡ ስነ-መጐታዊ ዘይከኣል ምኽንያታዊነት ዝብል ጽሑፍ እዩ።

ኩሉ ኣብ ሳይንስ ኣብ መንጎ ክልተ ፍጻመታት ክግለጽ ይከኣል እዩ፡ ቅድሚኡን ድሕሪኡን። እቲ ብቕጽበት ቅድሚኡ ዝመጽእ፡ ጠንቂ ፍጻመ፡ ጠንቂ፡ እቲ ነዚ ዝስዕብ ፍጻመ ዝገልጽ ይበሃል። እቲ ዝቕጽል ፍጻመ እቲ ጠንቂ እዩ።

ኩሉ ኣብ ኣድማስ ዝፍጸም ኣብ ውሽጢ ስፍሓት ምኽንያታዊነት ማለት እንታይ ጠንቂ እንታይ ክኣቱ እንተዝኽእል ኩሉ ጽቡቕ ምኾነ።

ስለዚ ዝኾነ ሕጊ ፊዚክስ ኣይጥሓስን ንበል: ንሓደ ዳይስ ብምጥቕላል: ሓደ ካብቶም ካዚኖታት ሓደ ካብቶም ሽዱሽተ ገጻቱ ካብ ሓደ ክሳብ ሽዱሽተ ቁጽሪ ዘለዎ ኮይኑ ይመውት: እዚ ድማ በቲ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ገጽ ዝተቐብአ ነጥብታት ይውከል: ካብ ሓደ ኩዕሶ ክሳብ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ገጽ ናይቲ ዳይስ ዝተቐብኡ: ዝተሓትሙ ወይ ዝተቐርጹ ሽዱሽተ ኩዕሶታት።

ሽዑ እቲ ስሕበት ምኽንያታዊነት ዝፍጸም እቲ ዳይስ ኣብ ጣውላ ምስ ተጠቕለለ እዩ፣ ኣብኡ ሓደ ካብቶም ሽዱሽተ ተኽእሎታት ክኽሰት እዩ። ከምኡ ድማ ይገብር።

ዝኾነ ሕጊ ፊዚክስ ኣይተጣሕሰን።

ስለዚ፡ ስለምንታይ ኢና ነቲ ውሳኒ ሕግታት ፊዚክስ ተጠቒምና ኣየናይ ገጽ ናይቲ ዳይ ከም ዝዓልብ ኣቐዲምና ክንውስን ዘይንኽእል?

እዚ እቲ ኣዝዩ ሓደገኛ ስሕተት ምኽንያታዊነት እዩ።

ነዚ ክንውስኖ ኣይንኽእልን ኢና፣ ዋላ ምስቲ ኩሉ ዝፍለጥ ሕግታት ፊዚክስ፤ ኣብ ኣጋጣሚ፡ ወይ ጽዕነት ዝመልኦ ዳይ፡ ወይ ገለ ቅንዕና ዘይብሉ ተንኮል ኢና ንጽጋዕ።

ንሕና ሕጊ ምኽንያታዊነት ተጠቒምና ማሕበራዊ ሓቅታት ክንገልጽ ንደሊ፡ ዋላ’ውን ኣካላውን ኬሚካላውን ሓቅታት ብስነ-መጐት ምኽንያታዊነት ክግለጽ ኣብ ዘይክእለሉ እዋን።

ተንተንቲ ፖለቲካ፡ ዋላ እቶም ዝወሓደ ተንኮለኛታት፡ እንተወሓደ ንተግባራት ሓንጸጽቲ ፖሊሲን ወሃብቲ ውሳነን፡ ተግባራቶምን ውሳኔታቶምን ምስ ሳዕቤናቶም ብምትእስሳር ከራኽብዎ ይፍትኑ። ብተወሳኺ ትንበያታቶም ኣብ ትጽቢታት ርትዓውነት ካልኦት ተዋሳእቲን ኣብ ፖለቲካዊ፡ ቁጠባውን ባህርያውን ስሌታቶምን ንሕብረተሰብ፡ ሰባት፡ ተፈጥሮ፡ ቁጠባ፡ ንግዲ፡ ስፖርት፡ ባህሊ-ኩሉ-ኩሉ - ብዝምልከት ኣብ ፖለቲካዊ፡ ቁጠባውን ባህርያውን ስሌታቶም ክቆጻጸርዎ ይኽእሉ እዮም ኢሎም ዝኣምኑሉ ኩነታትን ተመርኲሶም እዮም።

ኣድማስ ብገሊላውያን ትርጕም ክትግምቶን ርትዓውን እንተዝኸውን ነይሩ!

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político