ዘይተሰለፈ ምንቅስቓስ

ዘይተሰለፈ ምንቅስቓስ

ዊንስተን ቸርችል ንሶቭየት ሕብረት (ሕብረት ሶቭየት ሶሻሊስት ሪፓብሊክታት ምዕራብ) ምሉእ ብምሉእ ክትነጽል ደለየ።

ጀነቲካዊ ሱር ንጉሳዊ ስድራቤት እንግሊዝ ብመንገዲ ጀርመናውያን መኳንንቲ ናዚ ብቐረባ ይሓልፍ፣ እዚ ሓቂ እዚ ኣብ ትውልዲ መስመር ኣደ ንግስቲ ኤልሳቤጥ ተመዝጊቡ ኣሎ።

እዚ እውን ከይተረፈ ነቲ ኣንጻር ናዚዝም ዝግበር ውግእ ኣይዓገቶን፣ እዚ ድማ ከም በዓል በርሊን፣ ድሬስደንን ዱሰልዶርፍን ዝኣመሰላ ከተማታት ጀርመን ምዕናው፣ ከምኡ’ውን ኣብ ታሪኽ ብቐዳሞት ባሊስቲክ ሚሳይላትን ናይ መጀመርታ ክሩዝ ሚሳይል ኣጽዋርን ንለንደን ቦምባ ምድብዳብን-እዞም ክልተ ምህዞታት ጀርመን፣ ብቕደም ተኸተል V1 ዝነፍር ቦምብን V2 ዝነፍር ቦምብን ተባሂሎም ዝተጸውዑ፣ ድሒሮም ድማ ባሊስቲክ ሚሳይልን ክሩዝን ተባሂሎም ተመዲቦም ሚሳይል ምዃኑ’ዩ።

እዚ ኣምር ዘይምቾት እዚ ነቲ ኣብ ታሪኽ ወዲ ሰብ ዝዓበየ መግዛእቲ ዝገበረ፡ ጸሓይ ፈጺማ ዘይዓርበላ ሜትሮፖሊስ፡ ኣብ ልዕሊ ኩሉ ባሕርታት፡ ዳርጋ ኣብ ኩሉ ክፉት ባሕርታትን ኩለን ኣህጉራትን፡ ኣብ ክልቲኡ ንፍቀ-ክቢታት - እንግሊዝ ክሳብ ካልኣይ ውግእ ዓለም፡ መግዛእቲ ብቐንዱ ኣብ ሰሜን ኣመሪካን ህንድን - ስልጣን ዘለዋ ኣይዓገቶን።

እንግሊዝ ግዝኣታታ ካብ ኢዳ ጠፊኡ ናብ ምሳልያዊ ኮመንዌልዝ እንግሊዝ ክወርድ ምስ ረኣየት፡ ወይ ድማ ካብቲ ዝተረፈ ናይቲ ሓቀኛ ሃጸያዊ ግዝኣት ናብ ልኡላውያን ሃገራት ዝተበታተነ ገና ኣብ ኣህጉራት ኣፍሪቃ፡ ኣመሪካ፡ ኤስያን ኣውስትራልያን ክወርድ ምስ ረኣየት፡ ርኽሰት ሃጸይነት ክትገድፎ ኣጸጋሚ ዝነበረ ይመስል።

ዓለም ኣንግሎፋይል ብቐንዱ ብቋንቋ እንግሊዝ ኣቢላ እያ መስሪታ፣ ካብ ላህጃ ሰሜን ኣመሪካ ድማ ምስቲ ንርእሱ ምዕራባዊ-ክርስትያናዊ ንኡስ ባህሉ ዝብሎ ተዘርጊሑ። እዚ ድማ በቶም ባህሊ ኣንግሎ-ሳክሶን ምስ መወዳእታ ባህሊ ላቲን-ሮማዊ ንምትዕራቕ ዝተፈጥረ ሰውራ ናይቲ ባርባራዊ ማርቲን ሉተር ኣቢሎም ነቲ ካቶሊካዊ ሃይማኖት ናብ ፕሮቴስታንት ስሪት ዝቐየሩ ባርባራውያን ዝተጸልወ እዩ።

ድሕሪ ናይ ኣስታት ክልተ ሽሕ ዓመታት ብግዝኣት ሮማ ኣቢሉ ላቲናዊ ልዕልና ዝተራእየ ናይ መጀመርታ ባህላዊ ምብትታን፡ ን800 ዓመታት ሃጸያዊ ግዝኣት ሮማን ን988 ዓመታት ኣብ ማእከላይ ዘመን ክርስትያናዊት ቤተክርስትያን ዓብላልነትን እዩ። እዚ ዓመታት እዚ ኣብ ምዕራባውያን ሃገራት ቋንቋን ባህልን ሃይማኖትን ላቲን ዝጸንሐሉ ዓመታት እዩ ነይሩ።

ብወግዒ ምዕራባውያን ዕሽሽ ዝበሃሉ ምብራቕ ንጡፋትን ብጂኦግራፍያውን ባህላውን መዳይ ካብ ምዕራባውያን ተፈልዩ ጸኒሑ፣ ምሕዋሶም ብመንገዲ ስልክ፣ ምስ ማርኮ ፖሎ፣ ከምኡ’ውን ምሕዋስ ኣሜሪካ ኣብ ዘመነ ርኽበት ኣብ 1500ታት ዓ.ም.

ወዲ ሰብ ብጂኦግራፍን መስመር ግዜን ተነጺሉ፣ ውህደት ባህልታትን ኣህጉራትን ብሃንደበትን ብክርክር ዝተመልአን እዩ ተፈጺሙ። ካብ ባርነት ናይቶም ኣብ ውግኣት ዝተሳዕሩ ህዝብታት ጀሚሩ፡ ኣብ መንጎ ከምተን ኣብ መንጎ ግሪኻውያን ስፓርታን ኣቴንስን ዝኣመሰላ ተቐናቐንቲ ከተማታት፡ ወይ ኣብ መንጎ ሃጸያዊ ግዝኣታት ፋርስ፡ ሚድያ፡ ሮማ፡ ሙጋልን ቻይናን ብዝተፈጥረ ዘይምርድዳእ፡ ውግኣት መስመራትን ዶባትን ይውስኑ ነበሩ። ምስፍሕፋሕ ጉዕዞታት ዳህሰስቲ ስጳኛን ፖርቱጋላውያንን ነተን ናይ መወዳእታ ዝተነጸላ ኣህጉራት ኣብ ምድሪ ዘጠቓለለ ኮይኑ፡ ቅድሚ ሕጂ ዘይፍለጥ ዝኾነ ይኹን ቦታ ብምውጋድን ዓለምለኻውነት ስልጣነ ኣበጊሱን፡ ምስ ጠቕላላ ምልውዋጥ እንስሳታትን ተኽልታትን፡ ምልውዋጥ ድንሽ ካብ ኣመሪካ ናብ ኤውሮጳ፡ ምስግጋር ኮሚደረ፡ ትምባኾ፡ ካሳቫ፡ ቃንጫ ሽኮር፡ ኣግራብ ማንጎ፡ ኣግራብ ባናና፡ ኣግራብ ኣራንሺ፡ ኣግራብ ጎማ፡ ከብትን ኣጣልን ከምኡ’ውን ምልውዋጥ ብሄራት-ጸለምቲ፡ ኤስያውያን፡ ጸለምትን ቀያሕትን-ኣህጉራት ምስ ላህጃታቶምን መግቦምን ባህሎምን ብምስጋር፡ ነቲ ዝተገደበን ዝተነጸለን ዓለም ናብ ዓለማዊ ማሕበረሰብ ምቕያር።

ድሕሪ እዚ ባህላዊ ሰውራ ሰብኣውነት፡ ነቲ ኣብ ላዕለዋይ ዓንኬላቶም ነቲ ኣረጊት ኣቃውማ ኤሊታት ወይ ካስታታት ንምዕቃብ ዝጽዕሩ ማሕበረሰብ ንጣብ ቫሳላታትን ኒዮ-መስፍናውያንን ዝዕብለል ናይ ቀደም ኣምር ፊፍዶማት ዳግማይ ንምትንሳእ ናፍቖታዊ ምንቅስቓስ ይቕልቀል።

ሕጂ ከምዚ ዓይነት ስርዓት ከምቲ ኣብ ማእከላይ ዘመን፡ ወይ ኣብ ጥንታዊት ህንዲ፡ ወይ ኣብ ግዜ መግዛእቲን ኣረጊት ሃጸያዊ ግዝኣት እንግሊዝን፡ ወይ ግዝኣታት ኢንካ፡ ወይ ካብ ከባቢኡ ዝነበረ ዓለም ዝነጸሎ መናድቕ ቻይና፡ ወይ ድማ ባሕርታት ነተን ኣህጉራት ዝፈላልየንን ዝነጸለን ዝነበረ፡ ንኸይሰርሕ ዝኽልክል ፍልልይ ሕጂ ኣሎ።

ቁጠባዊ፡ ፖለቲካዊ ወይ ስነ-ሓሳባዊ ብሎክታት ንምፍጣር ዝግበር ፈተነ፡ ከምቲ ናይ ሮማ ወይ ማእከላይ ዘመን ባህላዊ ልዕልና ከይተሰከለ፡ ንደቂ ሰባት ንምንጻል ዝግበር ናይ ቀረባን ምናልባት’ውን ናይ መወዳእታን ፈተነ’ዩ።

ሓበሬታ ንመናድቕ ሪፓብሊካት ሶቭየት ኣፍሪሱ እዩ። ኣብ ከም ኩባ፣ ሰሜን ኮርያን ቻይናን ዝኣመሰሉ ዕጹዋት ግዝኣታት ምቁጽጻር ዝርገሐ ሓበሬታ ገና ይከኣል እዩ፣ ገለ ምፍሳስ ካብ ወግዓዊ ኢንተርነት ገና ብቴክኖሎጂካዊ ዕንቅፋታት ይፍጸም ኣሎ፣ እዚ ድማ ኣብ ቀረባ እዋን ብቀጥታዊ ምብጻሕ ሳተላይት መርበባት ከም Interlinkን ቀጥታዊ ምትእስሳር ብመንገዲ CERN-WWW system, TCP/IP, VoIP, IPTV, social networks, DNS, URLs, gateways, Backbones, email, ARPANET, CYCLADES, Wi-Fi, LAN, WAN, HTTP, DHCP, NTP, SMTP, ከምኡ’ውን ከም Google ዝኣመሰሉ ሞተር ምድላይ ወዘተ።

ኣብ ኣእምሮ እቶም ድሮ ኣድማሳዊ ዶመይን ዞባታት ክምስርቱ ዝደልዩን ብቐንዱ ድማ ነቲ ዘይተማእከለ እኳ እንተኾነ ውሑዳት ኣቕረብቲ ዘለዎ ኢንተርነት ዒላማ ክገብሩን ዝደልዩ ሓደስቲ መስፍናውያን ክኾኑ ዝኽእሉ ሰባት ሓድሽ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ናጽነት ስልጣነ ይቕልቀል ኣሎ። ኣብ ከም ፌስቡክ፡ ኢንስታግራም፡ ጉግል፡ ዋትስኣፕ ዝኣመሰሉ ዓበይትን ፍሉጣትን ማሕበራዊ መራኸቢታት ተበጻሕነት ድሩት እዩ። መጥቃዕታቶም ምቁጽጻር ጽልኢ ዘረባን ምቁጽጻር ናይ ሓሶት ዜናን ይበሃል፣ ነፍሲ ወከፎም ሓደ ዓይነት ኣድማሳዊ ዝተወደበ ዲስኩር ክዕቅቡ ይፍትኑ፣ ከም ምውሳኽ ሙቐት ዓለም፣ ፌሚኒዝም፣ ጸረ ኮሚኒዝም፣ እስላሞፎብያን፣ ከምኡ’ውን እቲ ናይ ቀደም ዝንባለ ዓለማዊ ሃጸያዊ ግዝኣታትን ዓለማዊ ምሕደራን ዳግማይ ናይ ምፍጣር ዝንባለ ኣብ ቅድሚ ከም በዓል ሕቡራት ሃገራት፣ ኔቶ፣ ባንክ ዓለምን ስዊፍትን ዝኣመሰሉ ብዙሕነታውን ብዙሕ ውደባውያንን ትካላት።

ንምህዳም ብፍቓድካ ድንቁርናን ዘይምግዳስን ገለልተኛነትን እኹል ኣይኰነን። ሰባት ናብ ሓደ ወገን ናይቲ ዓለማዊ ምቁጽጻር ዝግበረሉ ሜዳታት ንምድፋእ ኩሉ ግዜ ጸቕጢ ይውስኽ ኣሎ። በዚ ድማ እቶም መሓዙት ዘይኮኑ ጸላእቲ እምበር ዘይመሓዙት ጥራይ ኣይኮኑን። እቲ ናይ ገለልትነት ኣማራጺ ኣብ መንጎ ዲስኩራት እናተቐልቀለ ይኸይድ ኣሎ።

ነዚ ጌና ብኸፊል ገለልተኛ ዝኾነ ዝንባለ ንምዕቃብ እቲ ቁልፊ ቅድሚ ቢልዮናት ዓመታት ዝተወሰነ ኮይኑ፡ ስነ-ምድራዊ ኣቃውማ መሬት ንሃብቲ ማዕድናትን ክህልዉ ዝኽእሉ ተፈጥሮኣዊ ረብሓታትን፡ ከም ብርቂ መሬት፡ ማዕድናት፡ ነዳዲ፡ ብርሃን ጸሓይ፡ ዝናብ፡ ንፋስ፡ ምንቅጥቃጥ ምድሪ፡ ሱናሚ፡ ውሕጅ፡ ህቦብላታት፡ ጽሩይ ማይን ስነ-ምድራዊ መሰናኽላትን ኣብ መላእ መሬት ክደራደሩ ወይ ክደራደሩ ወይ... ኣብ ዘለኣለማዊ ውግኣት ንልውውጥ ኣቑሑትን ዕድላትን ይቃለስ።

ኣብ ቅድሚ ጸቕጥን ዝተሸፈነ ወይ ግሁድ ስግኣትን ኒዩክለራዊ ልዕለ ሓያል ሃገር፡ ጥዕና ኣእምሮን ኣካላዊ ቅንዕናን ምዕቃብ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ቅድሚ እቲ ስግኣት ወተሃደራውን ቁጠባውን ምትእትታውን ዘይስገር ጸቕጥታትን-ሓደ ሰብ ኣብ ትሕቲኡ ክጸንሕ ይኽእል ድዩ ወይስ ርእሰ-ምሕደራ ክመስል ይኽእል ድዩ-እቶም ዘይኣገደስቲ እዮም።

ዝተኣወጀ ጸላኢ ኣመሪካ ምዃን ኣይከኣልን እዩ፣ ብኣንጻሩ ግን መሓዙት ዘይኮኑስ ቫሳላት፣ ሃገራትን ኣእምሮን ብልዕሊ ዓቐን ጽልዋ ናይቲ ልስሉስ ሓይሊ ናይተን ትሕተ-ኣእምሮኣዊ መልእኽታተን ኣብ ኣመሪካዊ ኣገባብ ህይወት ዝዓብለላ፣ ኩሉ ግዜ ክውንነታዊ ዘይኮነ፣ ኣብ ኣመሪካዊ ሙዚቃ፣ ሲነማ፣ ሚድያ፣ ቪድዮታት፣ ዩኒቨርሲቲታት፣ ትካላት ምርምር፣ think tankers፣ ዘይመንግስታውያን ትካላት፣ ኣገልግሎት ስርሒታት፣ ክሳብ ሕጂ ዝኣምኑ፣ ዝዓብለሉ ይደልዩ ሰባት ክቆጻጸሩ ከም ዝኽእሉ፡ ጉቦ ክወሃቦም ከም ዝኽእል። ስለዚ ፖለቲካዊ ስነ-ማሕበረሰብን ፖለቲካዊ ስነ-ሰብን፣ ኣብ ውሽጢ ሕብረተሰብ ሩስያ ተቓወምቲ ጉጅለታት ኣንጻር መንግስቶም ከቃጽሉ ይደልዩ፣ በዚ ኸኣ ኣብ ውሽጢ እስላምነት ዘይዕጉባት ሰባት ኣለዉ፤ ነዞም ጉጅለታት ኣብ: ሶርያ፡ ታይላንድ፡ ግብጺ፡ ኣመሪካ፡ ብራዚል፡ ታይዋን፡ ቻይና፡ እስራኤል፡ ብራዚል ይደልይዎም። ኩሉ ሃገር ስነ-ሓሳባዊ ብዙሕነት ኣለዋ። እቲ ፍልልይ፡ ስነ-ሓሳብ ናይ ሓደ ልዕልና ዘለዎ ጉጅለ ደሞክራስያውያን ኣብ መንጎ ሪፓብሊካን ዝተመቓቐለ ኮይኑ፡ ምዕራባዊ ዓለም ድማ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ብሎክ ክልተ ስልጣን ዘለዎ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኣርባዕተ ዓመት ብዕጽፊ ዝውስኽ ግዳይ ኮይኑ፡ ብብልሽውናዊ መስርሕ ዘይቀጥታዊ ፕረዚደንታዊ ምርጫ ብመንገዲ ብሚስጢራዊን ብግልጺ ምትላል ዝመልኦን ዘይተወሰነ ድምጺ ዝተበከለ ኮለጅ ምርጫ ኣቢሉ ብዕጽፊ ይውስኽ።

ብግልጺ መሓዙት ከምዘይኮና ክእውጁ ስለዘይከኣላን ኣብ ትሕቲ ዘይድሌታዊ ጸቕጢ ናይ ምግዛእ ክውንነት ምግጣምን ኣሜሪካ፡ እሙን መሓዛ ወይ ጸላኢ ከምዘይኮነት ትፈልጥ እያ።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político