ባህልን ስነ-ሓሳብን

ባህልን ስነ-ሓሳብን

ካብ መብርሂ ንላዕሊ ምርዳእ ዝጠልቡ ክልተ ዝተሓላለኹ ኣምር።

ባህሊ ዝብል ቃል ልዕሊ ሓምሳ ትርጉማት ኣለዎ፣ ካብ ሳይንስ ኣንትሮፖሎጂ፣ ታሪኽን ሶስዮሎጂን።

ኣብ ስነ-ልቦና እውን ኣዝዩ ዓሚቝ ኣምር ባህሊ ኣሎ። ባህሊ ንተግባራትን ሓቅታትን ደቂ ሰባት ምሳልያዊ ትርጉም ከም ዝፈጥር ንፈልጥ ኢና (ምልክታት ናይ ኣእምሮ ምስልን ስምዒታዊ ስምዒታትን እዮም)፤ ኩሉ ባህላዊ ትርጉም ኣለዎ ኢልና እንሓስቦ።

ሕጂ ዝፈጠርካዮ ቋንቋ ሕሰብ። ኣብ ዓለም ካልእ ክርድኦን ክዛረቦን ዝኽእል ሰብ እንተዘይሃልዩ ትርጉም የብሉን።

ሓደ ቋንቋ፡ ሰባት ሓበሬታ ንኽለዋወጡን ብትኽክል ንኽረዳድኡን ዝተዳለወ እዩ። ሓደ ቋንቋ ናይ ሓደ ሕብረተሰብ ኮይኑ ብሓባር ብማሕበረሰብ ዝፍጠር፤ ንብረት ናይቲ ሕብረተሰብ እዩ፣ ባህላዊ ውርሻ እዩ።

ርክብ ብቋንቋ ጥራይ ኣይኮነን፤ ነዚ ንፈልጦ ኢና፤ ዕሸላትን እንስሳታትን ይረዳድኡ፣ ተኽልታት ሓበሬታ ይለዋወጡ።

ስርዓተ ነርቭና ኣብ መንጎ ባዮሲስተማት ኣብ መላእ ኣካላትና ይረዳዳእ። ዋህዮታት ቲ-ሊምፎሳይት፡ ስርዓተ ምክልኻል ሕማም ንቫይረሳትን ባክተርያን ንዝኾነ ንዋህዮታት ኣካላት ዝወርር ወኪልን ንምምካት ንምምራሕ ይረዳድኡ።

ኣብ ነንሕድሕድና ንምርድዳእ፡ ፕሮቶኮል ዝበሃል ስርዓተ ምልክት የድሊ። እዚ ጽሑፍ ወይ ዘይተጻሕፈ ማንዋል ኮይኑ፡ ስእላዊ ወይ ምሳልያዊ፡ ዝስማዕ፡ ወይ ከም ፊደላትን ስነ-ቓላትን ክጽሓፍ ዝኽእል ኮይኑ፡ ሰዋስውን ትርጉማዊ ሕግታትን ብላኣኺ ክቕየርን ብተቐባሊ ክፈትሖን ዝኽእል እዩ።

ባህሊ ዝጀመረ ኣብ ውሽጢ ሕብረተሰብ እዚ ስምምዕ ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ምልውዋጥ ኣእምሮ መልእኽቲ ንምልውዋጥ ምስ ተበጽሐ እዩ። ካብ መግለጺ ገጽ፡ ምልክት ትራፊክ፡ ዝወደቐ ገረብ ወይ ዝተሰብረ ጨንፈር፡ ጨና፡ ኣውያት-ኩሉ ሓበሬታ ካብ ሓደ ባህሊ ዝመጽእ ርክብ ምልክት እዩ።

ሽዑ እቲ ቀዳማይ ትርጉምና ንባህሊ ስምዒታት፡ ድሌታት፡ መጠንቀቕታታት፡ ሓበሬታን መምርሕታትን ናይ ምትሕልላፍ ክእለት ምኾነ። በዚ ኸኣ ፍጡራት ጽቡቕ ጌሩ ክርድኦ ዝኽእል ወይ ዘይክርድኦ ዝኽእል ኮድ ክረዳድኡን ክለዋወጡን ይኽእሉ። ናይ ርክብ ፀገማት ክለዓሉ ይኽእሉ እዮም፤ ሓደ ሰብ ባህሊ ንምፍታሕ ብዝተዳለወ መጠን፡ ርክብ ዝቐለለ ይኸውን።

ቋንቋ ናይ ወጻኢ ወይ ከባብያዊ ቋንቋ፡ ላህጃ፡ ስላንግ፡ ወይ "ቋንቋ" (ስላንግ) ከም "ቋንቋ" (ስላንግ) ከም ስነ-ቑጠባውያን፡ ሓካይም፡ መሃንድሳት፡ ሙዚቀኛታት፡ ስኬትቦርድን ባሕረኛታትን ዝጥቀሙሉ ክኸውን ይኽእል። ነፍሲ ወከፍ ጉጅለ ኣብ ውሽጢ ናይ ገዛእ ርእሱ ባህላዊ ቅርጺ ሓበሬታ ዝለዋወጠሉ ናይ ገዛእ ርእሱ ኣገባብ ኣለዎ፡ እዚ ድማ ፍሉያት ንኡሳን ባህልታት ይበሃል።

ፖለቲካ፡ ካብ ካልእ ሕብረተሰብ ዝተፈልየ፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ቋንቋ ዘለዎ፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ምልክታትን ልምድታትን ኣገባብን ዘለዎ ንኡስ ባህሊ እዩ። እዚ ኣብ ሓካይም፡ መሃንድሳት፡ መካኒካት፡ መንእሰያት፡ ፕሮቴስታንት፡ ካቶሊካውያንን ስኬትቦርደርን ዝምልከት እዩ- ኩሎም ኣብ ውሽጢ ዓለማቶም ናይ ገዛእ ርእሶም ቅዲ ቋንቋን ኣገባብ ርክብን ኣለዎም።

እቲ ክንምርምሮ ዝግበኣና ኣገባብን ስነ-ቓላትን ፖለቲካዊ "ቋንቋ" እዩ።

ፖለቲካዊ ኣካይዳ ካብ ፖለቲካዊ ዓውዲ ወጻኢ ምስ መዓልታዊ ማሕበራዊ ይኹን ዘቤታዊ ኣካይዳ ክደናገር የብሉን።

ደቂ ሰባት ብዙሕ ምትእስሳር ዘለዎም ፍጡራት እዮም። እዚ ማለት ሓደ ፖለቲከኛ ብሓንሳብ ምስ ብዙሓት ጉጅለታት ምትእስሳር ዘለዎን ንነፍሲ ​​ወከፍ ካብቶም ዝተፈላለዩን ፍሉያትን ጉጅለታት ዝምልከት ብዙሕ ዓይነት ቋንቋታት ይጥቀም። ንኣብነት፥

1 – ዓቢ ሰብኣይ፤

2 – መንእሰይ፤

3 – በዓል ሓዳር ዘለዎ ሰብኣይ፤

4 – ንጽል ሰብኣይ፤

5 – ተጻዋታይ ካርድ፤

6 – ክርስትያን ዝኸይድ ቤተ ክርስቲያን፤

7 – ንጽል ሰበይቲ፤

8 – መንእሰይ ኣደ፤

9 – ዓባየይ፤

10 – ደጋፊ ኩዕሶ እግሪ፤

11 – መምህር፤

12 – ፖሊስ፤

13 – መራሒ መኪና፤

እዚኦም ውሑዳት ካብቶም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣብነታት ናይቶም ሰባት ዝምልከቶም ጉጅለታት ኮይኖም፡ ኣብ ነፍሲ ወከፎም ድማ፡ ተቐባልነት ክረኽቡን ኣባል ናይቲ ጉጅለ ኮይኖም ክቕጽሉን ብመሰረት ሕግታትን ብኣካል፡ ብስእላዊ፡ ብጽሑፍን ብኣፋዊ ቋንቋን ክረዳድኡ ቃል ክኣትዉ ኣለዎም።

ናይ ሓደ ጉጅለ፣ ናይ ሓደ ህዝቢ ባህሊ ዝመሃረሉ ቤት ትምህርቲ የለን። ዋላ እቲ ቅኑዕ ቃና ቃላትን ቶኒክ ላህጃ ፊደላትን ናይቲ ከባቢ ባህላዊ ሕጊ እዩ። ናይ ደገ ሰባት ነቲ ቋንቋ ክመሃርዎ ይኽእሉ እዮም፣ እቲ ልክዕ ኣቀማምጣ ቃላትን ሓረጋትን ኣደማምጻን ግን ደቂ ዓዲ ኣብ ሓደ ወጻእተኛ ወይ ናይ ደገ ሰብ ክርድእዎ ዝኽእሉ ንኡሳን ነገራትን ምስጢራትን ይውንኑ።

ፖለቲካዊ ባህሊ እውን ክምሃር ኣይክእልን እዩ፤ ልክዕ ከምቲ ሓደ ሓድሽ ዝተቐየረ ጀማሪ ኣብ ባህልን ቅዳሴን፡ ኣብ ስነ-ጽባቐዊ ቋንቋ ኣካላት፡ ከምኡ’ውን ኣብ ስነ-ምግባራዊ ኣቃውማ ብመሰረት ሃይማኖታዊ ማሕበረሰብ ኣብ ዝፋን ክቕመጥ ዘድልዮ፡ ናይ ገዛእ ርእሱ ምልክታትን ቋንቋን ዘለዎ ባህላዊ ባህሪ እዩ።

ስለዚ ነፍሲ ወከፍ ሃገር ኣብ ፖለቲካዊ ባህላ ነናታ ፍሉያት ባእታታት ከምዘለዋ ንጹር ስለዝኾነ፡ ናብ ካልኦት ሃገራት ክቕዳሕ፡ ክምሃር፡ ወይ ክተክል ዘይክእል፡ ብኣንጻሩ ድማ ፖለቲካዊ ባህሊ ኣይገልጾን እየ።

ኣብ ዝኾነ ናይ ግዜ መስመር ኣብ ኩሉ ቦታ ዝሰርሕ ኣድማሳዊ መልክዕ ዲሞክራሲ የለን። ኤውሮጳውያን ኣብ መጻኢ ኣመሪካታት ምስ በጽሑ፡ ደቀባት ኣመሪካ ይኹኑ መግዛእቲ ብዛዕባ ባህልታቶም፡ ኣገዳስነት ነፍሲ ወከፍ ተግባር፡ ዋጋ ናይቲ ርኽበት፡ ወይ ብዛዕባ ስፍሓት ናይተን ዝተረኽበ መሬታት፡ ወይ ብዛዕባ እቲ ኣብኡ ዝተረኽበ ባህልታት ኣይፈልጡን ነይሮም።

ክልቲኦም፡ መግዛእትን መግዛእቲ፡ ካብ ነንሕድሕዶም ተማሂሮም፡ ኤውሮጳውያን ሽጋራ ምትካኽ ተማሂሮም፡ ምሕጻብ ተማሂሮም፡ ብዘይ ጽንዓት መደባት፡ ልማድ፡ ወይ ቁጠባ ውህሉል ምቕሉልነት በረኻ ተማሂሮም። ካብዚ ኮሚደረን ቸኮሌትን ድንሽን ኣምጺኦም፡ ቋንቋ፡ ከተማታት፡ ኮምፓስ፡ መጽሓፍቲ፡ ሒሳብን ክዳውንትን ተቐበሉ። ናይ ባህልታት ምልውዋጥ ስለ ዝነበረ፡ ክልቲኦም ወገናት ነንሕድሕዶም ተለዋወጡ።

ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ማዕረ ባህልታት ዘሎ መልክዓት ዲሞክራሲ ኣሎ። ኮሚኒዝም ከይተረፈ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዝተተግበረላ ሃገር ዝተፈላለየ ስሪት ኣለዎ፣ ኩሉ ግዜ ድማ ምስ ግዜ ብቐጻሊ ይቕየር ኣሎ።

ተግባራት ፖለቲከኛታት ካብቲ ሃይማኖታውን ማሕበራውን ቅቡልነት ዘለዎ ሞራላውን ስነ-ምግባራውን መትከላት ዝተፈልየ ስነ-ምግባር ዝኽተል እዩ። ፖለቲካ ስነ-ምግባር ውጽኢት ይኽተል፡ ማለት: መወዳእታታት ነቲ ኣገባብ የመኽንዩ። ገዛኢ ንመን ከም ዝጎድእ ኣይግድሶን፤ በቃ ነቲ ጾርን ረብሓታትን ከከም ምቹእነት ናይቲ መንግስቲ ዝሃቦ ውዕላት ሓላፍነት ዳግማይ ይዕድሎ። እዚ እዩ እቲ ሓቀኛ መንግስታዊ ሰብ።

መራሕቲ መካይን ንሓደ መስቀላዊ መንገዲ ክሰግሩ ከለዉ መብራህቲ ትራፊክ ቀይሕ ክኸውን ከሎ ይቑጥዑ፣ እንተኾነ ግን ተመሳሳሊ መብራህቲ ትራፊክ ወይ ዝተዋደደ መዛኑኡ ኣብ ተጻራሪ መስመር ወይ ኣብቲ ጎኒ ዘሎ ወይ ዝሰማማዕ መስመር ንዝርከባ ተሽከርከርቲ ቀጠልያ ይኸውን።

ስራሕ ፖለቲካ ንሓደ ውድብ ምቕጻዕ እቲ ካልእ ወገን ምእንቲ ክጥቀም፡ ከም መብራህቲ ትራፊክ ድማ እቲ ግዳይ ካሕሳ ክረክብ ትጽቢት ይግበር።

ዝኾነ ፖለቲካዊ ሕጹይ ዘይምቾት ዝፈጥር ነገራት ቃል ዝኣቱ የለን። ዕግርግር ከየስዓቡን ህይወት ሰባት ከይተበላሸዉን ጣልቃ ክኣትዉ ከም ዝኽእሉ፡ ከም ጐዳጉዲ ምዅዓትን ምዅዓትን ርስሓት፡ ማይ ህቦብላ፡ ቴሌኮሙኒኬሽን፡ ከምኡ’ውን ስርዓታት ኤለክትሪክ ንምትካል፡ ምጽራፍ፡ ወይ ልዕሊ ጽርግያታት ምህናጽ፡ እቲ ዘይምቾት ንነዊሕ እዋን ክጸንሕ ከም ዝኽእል፡ ሕማቓት ፖለቲከኛታት ድማ ነዞም ኣብ መጀመርታ ዘይምቹእነትን ቅሬታን ካብ ህዝቢ ዘምጽኡ ፕሮጀክትታት ንምጅማር ኣብ ሓደጋ ኣይወድቁን።

ብኻልእ ወገን ድማ ኩባንያታት ኣብ ርትዓዊ ሓጺር ግዜ ውጽኢት ኣብ ዘይህብ ፕሮጀክትታት ወፍሪ ኣይምገበራን። እንተኾነ መንግስቲ ንዕስራ ዓመት ዝጸንሕ ፕሮጀክት ክፍጽም ይኽእል እዩ፣ ከም ህንጸት ንልዕሊ ሚእቲ ዓመት ህይወት ሰባት ዝቕይር መመንጨዊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ፣ መመንጨዊ ሓይሊ ኒዩክለር ወይ ንኻልእ ወለዶ ውጽኢት ዘምጽእ መሰረታዊ ትምህርቲ።

ፖለቲካ ኣብ መንጎ ቅጽበታዊ ዕግበትን ንኽበጽሖን ንኽሽለምን ካልእ ክፍለ ዘመን ክወስድ ዝኽእል ውጽኢት ንምዕዋት ቃል ምእታውን ዝግበር ሓደገኛ ሳዕስዒት እዩ።

ባህሊ ብልሽውና ናይ ፖለቲከኛታት ባህርይ ወይ ፍሉይ ዕድል ዘይኮነስ፡ ጸጋታት መንግስቲ ኣዝዩ ዓቢ ብምዃኑ ጥራይ እዩ፡ ልክዕ ብሰንኪ እቲ ብዘይግቡእ ኣጠቓቕማ ገንዘብ ዝያዳ ግሉጽ ዝገብር ስግረ-መቆጻጸሪ ስርዓታት ምክትታልን ኦዲትን ዝህብዎ ዕላዊነት እዩ።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político