እቲ ዕዳ ዘለዎ

እቲ ዕዳ ዘለዎ

ምሁራት መብዛሕትኡ ግዜ ትንተናዊ ምድባት ይፈጥሩ- ንዕላማታት ሞዴሊንግ ጥራይ ዝዓለሙን ምስ ጭቡጥ ክውንነት ዝኾነ ምትእስሳር ዘይብሎምን-ንትንተና ዝተሓላለኸ ሰብኣዊ ሕብረተሰብ ንምቕላል፡ እዚ ድማ ኣብ ዝኾነ ቀሊል ደረጃ ሞዴል ምትእስሳር ዝጻረር እዩ። ከምኡ ብምግባር ድማ ነቲ ጸገም ክትንተን ዝኽእል ንምግባር ክልሰ-ሓሳባዊ ግምታት ይገብሩ፡ እንተኾነ ግን እዚኦም *ግዝያዊ* ምቕላል ጥራይ ምዃኖም ብተደጋጋሚ ይርስዑ።

ስለዚ፡ ብመሰረት እቲ ንመጽናዕቲ ዝተመርጸ ፍሉይ ትኹረት ዝተሰየመ ዝተቐለለ ምድብ ሰባት ኣሎ-መጉዳእቲ ሞዴላት።

ንኣብነት ኣብ ፖሊሲ ​​ዝተመርኮሰ መጽናዕትታት፡ ንሰባት ብመሰረት ቁጠባዊ ስራሕ ይምድብ። ጸጋማውያን ፖለቲከኛታት-ሶሻል ዲሞክራስያውያን ይኹኑ፡ ኮሚኒስት ወይ ሶሻሊስት-ንህዝቢ ኣብ ክልተ ትንተናዊ ምድባት ይኸፍፍዎ፡ ኣብ ሞጎቶም ቀዳምነት ዝህብዎም፡ ሰራሕተኛታትን ርእሰማላውያን ኣስራሕትን እዮም።

እዚ ጸጋማዊ ጕጅለ እዚ ንኻልኦት ጕጅለታት ዕሽሽ ይብሎ-ከምቲ ብስነ-ቑጠባውያን ዝፈትውዎ ስታቲስቲካዊ ጕጅለ፡ ኣብ መንጎ ከፈልቲ ግብሪን እቶም ብቝጠባ ኣብቲ ስርዓት ዚምርኰሱን ዜጋታት (ኣብ ስድራቤታዊ ወይ መንግስታዊ ማሕበራዊ መደባት ዚምርኰሱ ይኹን) ይፈላልዩ።

ወንጌላውያን ንዜጋታት ንጉዳይ ወንጌልን መንግስቲ ኣምላኽን ዕሽር ይህቡን ዘይክህቡን መሰረት ብምግባር ምድብ ይገብሩ፤ ነቶም "ዝደሓኑ" ካብ ሓጥኣን ይፈልይዎም- ነቶም ዝተረሓሓቑ፡ ንድሕሪት ዝተመልሱ፡ ዝተገለሉን ዘይኣምኑን። በዚ ኸኣ ኣድማሶም ክልተኣዊ እዩ፣ ኣብ ክልተ ተጻረርቲ፣ ተጻረርቲ ደምበታት ተኸፋፊሉ ብዘይ ፍሉይ ኣምር ጸጋ ኣምላኽ ዓለማት ተፈላልዮም ዝጸንሑ እዩ።

ሓገግቲ ኣካላት ግና ንሰባት በቲ ናብ ስልጣን ዝድርኾም ድምጺ መሰረት ይምድብዎም- ከም ምክትላት፡ ከንቲባታት፡ ኣመሓደርቲ፡ ሰነተራት ወይ ኣባላት ባይቶ ከተማ። ንዓኣቶም ክልተ ምድብ ጥራይ እዩ ዘገድሶም፡ መራጽትን ዝተመርጹን። ሃገራት ኣብ መንጎ መዛኑአን (ተመጣጣኒ ፖለቲካዊ፡ ንግዳውን ወተሃደራውን ጽልዋ ዘለወን ሃገራት)ን ወረርቲ ወይ ግዳማዊ ስግኣታትን (እቶም ቁጠባዊ፡ ወተሃደራዊ፡ ፖለቲካዊ፡ ዲፕሎማስያውን ባህላውን ዓብላልነት ዝውንኑ፡ ከምኡ’ውን ጽግዕተኛነት ክፈጥሩን ምስ ፖሊሲታቶም ምትእስሳር ከስርዑን ዝኽእሉ ሞኖፖሊታት ኣብ ቴክኖሎጂ፡ ኢንዱስትሪ፡ ኬሚካላትን ፓተንትን ንምፍላይ ዘኽእሎም ምጉጅጃላት ይግደሳ እየን-ብትንተና ተመዲቦም ዕብለላን ኣብ ትሕቲ ጽልዋኦም ዝግዛእ ምዃኑን)። ንግዳዊ፡ ፖለቲካዊ፡ ቁጠባውን ንዋታውን ረብሓታት ንምርካብ ጸቕጢ ክገብሩሎም ዝኽእሉ ሰባት እውን የለልዩ።

ሊበራላውያን ካብቶም ጸጋማውያን ንላዕሊ ዝተፈላለየ ሕብረተሰባዊ ጕጅለታት ይርድኡ፤ ኪኖ ምድባት ድኻታት ሰራሕተኛታትን ፕሮለታርያን፡ ሊበራላውያን ዝተፈላለዩ ትንተናዊ ጉጅለታት ኣፍልጦ ይህቡ፡ ወነንቲ ትካላት፡ ርእሶም ዝሰርሑ፡ ነጋዶ፡ ፍሉያት ሰብ ሞያ፡ ተማሃሮ፡ ተጠቀምቲ፡ ኣገልገልቲ መንግስቲ፡ ሰራሕተኛታት መንግስቲ፡ ስራሕ ኣልቦ፡ ዕዳ ዘለዎም፡ ኣለቃሕቲ፡ ባንከኛታት፡ ኢንዱስትርያሊስት፡ ወሃብቲ ኣገልግሎት፡ ሸየጥቲ ጎደናታት፡ ስነጥበባውያን፡ ምሁራት፡ ስፖርተኛታት፡ ፍሉጣት ሰባት፡ ኣብ ሰዓት ዝሰርሑ ሰራሕተኛታት፡ ሰራሕተኛታት ጾታዊ ርክብ፡ ተጠቀምቲ ሓሽሽ፡ ጡረተኛታት፡ ተኻረይቲ፡ ገመተኛታት፡ ተጽዕኖ ፈጠርቲ፡ ሰዓብቲ ሃይማኖት፡ መራሕቲ ሃይማኖት፡ ኣድነቕትን ደገፍትን ክለባት ስፖርትን ዝተፈላለየ ቅዲ ትርፊ ግዜ ወይ ሞያን፡ ከምኡ’ውን ገበነኛታት።

ሓደ ሰብ ከም ዝረኣዮ ኣብ ሕብረተሰባዊ ክፍልታት ዘሎ ኣረኣእያ ኣብ ባህሪ ናይቲ ኣብ ጉጅለታትን ትንተናዊ ምድባትን ዝምድብን ዝመቕለን ሰብ ዝሓዞ ረብሓታት ይምርኮስ፤ እቲ ረብሓታት ብዝተፈላለየ መጠን፡ ቁጽሪ ናይቶም ዝተረድኡ ክፍልታትን ማሕበራውን ቁጠባውን ፖለቲካውን ርክባትን ይዓቢ።

ሓደ ሰብ ንሓደ ትንተናዊ ምድብ ዝገልጽ ጕጅለ ክምርምር ከሎ፡ ነቲ ተንታኒ ናይ ግድን ትርጉም ዘለዎ ብዙሕ ረብሓታት ብኡንብኡ ይግንዘብ።

ኣዝዮም ጸበብቲ ጕጅለታት ንሕብረተሰብ ኣብ ፖላራይዝድ ጉጅለታት ይኸፍልዎ: ጾታዊ ርክብ ዝፈትዉ ኣንጻር ኣንስቲ ዝቃለሱ፤ እቲ ዘይስሕብ ኣንጻር እቲ ሰሓቢ፤ መንእሰያት ኣንጻር ኣረጋውያን፤ ሃብታማት ኣንጻር ድኻታት፤ ኣብ ሕብሪ ቆርበት ወይ ቅዲ ኣከዳድና ዝተመርኮሰ ምክፍፋል፤ ሮከርስ ኣንጻር ደገፍቲ *ፋንክ* ሙዚቃ፤ ዞባዊ ምፍልላይ፤ ከተማታት ኣንጻር ገጠር ህዝቢ፤ እቲ ፊደል ዘለዎ ኣንጻር እቲ መሃይም፤ ፍልይ ዝበለ ጾታ ዘለዎም ኣንጻር እቶም ብጾታዊ መዳይ ዘይክልተኣዊ፤ ድኻታት ኣንጻር ሃብታማት፤ ከምኡ’ውን ደገፍቲ ኣመሪካ ኣንጻር ጸረ ኣመሪካ ዝኾኑ ውድባት። ...ኣብ መንጎ በላዕቲ ስጋ፣ በላዕቲ ኩሉ፣ ቪጋንን ቬጀቴሪያንን፤ ኣኒሜን ሃርድኮርን ማሕበረሰባት።

ዝኾነ ጕጅለ ካብቶም ካልኦት ንሓድሕዱ ዝጻረር ኣይኮነን፣ ዝኾነ ምሉእ እውን ኣይኮነን፣ ምኽንያቱ እቶም ትንተናዊ ምድባት ይተሓዋወሱ፤ ከም ሳዕቤኑ ድማ፡ ባዕሎም ዝተፈላለዩ ጉጅለታት ኣብ መንጎ ኣባላቶም ውሽጣዊ ምፍልላይ የጋጥሞም - ብዙሓት ካብኣቶም ክስገር ዘይክእል እዩ። ንኣብነት፡ ኣብ ሕብሪ ቆርበት ዝተመርኮሰ ተነጽሎ ዝደሊ ጉጅለ፡ ውሽጣዊ ምፍንጫላት ምግጣሙ ዘይተርፍ እዩ፡ እዚ ድማ ጾታውን ቁጠባውን ፍልልያት፡ ተጻባእን ዘይዕረቕን ሙዚቃዊ ምርጫታትን ዝተፈላለየ ሞያታትን እዩ። ስለዚ ዝኾነ ጉጅለ ወይ ጕጅለ ኣብ ሕብሪ ቆርበት ወይ ካልእ ናይ ሓባር ዝርዝር ወይ ባህሪ ጥራይ ዝተመርኮሰ ሓደ ዓይነትነትን ውሽጣዊ ምትእስሳርን ፈጺሙ ኣይበጽሕን፤ ዝኾነ ይኹን ከምዚ ዓይነት ብኣርቲፊሻል ዝተፈጥረ ስነ-ሓሳባዊ ደረጃ ንምጽዓን ዝግበር ፈተነ፡ ልክዕ ከምቲ ኣብ ዝኾነ ሓቀኛ ማሕበረሰብ ዘጋጥም፡ ነቲ ጉጅለ ምብታን ዘይተርፍ... ...ሓሓሊፉን ፍሉይን ኣጋጣሚታት፡ ብጭቡጥ፡ እንታይ ደኣ ነቲ መዋቕራዊ ፍልልያት።

ማርክስ ሎሚ ብህይወት እንተዝኸውን ዝሰርሖ ዓቢ ስግረ-ታሪኻዊ ፍልልይ፡ ኣብ መንጎ እቶም ሕሳብ ዝኸፍሉ ሰባት ዘሎ ምፍልላይ ዝምልከት እዩ-መን... ther ምኽንያቱ ክኽእሉ ወይ ክግደዱ ስለዘለዎም-እቶም ዘይገብርዎ ድማ ወይ ዘይክገብሩ ስለዝመረጹ ወይ ልቓሕ ስለዘይብሎም። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ እቶም ልቓሕ ተጠቒሞም ኣቑሑት፡ ንብረትን ኣገልግሎታትን ዝረኽቡ፡ ኣንጻር እቶም ልቓሕ ዝህቡ ወይ ኣብ ወሰን ስርዓታት ልቓሕ ዝነብሩ። እቶም ክልተ ተጻረርቲ ማርክሳውያን ደርብታት ማለት ፕሮለታርያውያንን ርእሰማላውያንን ብዕዳጋትን ኣለቃሕትን ተተኪኦም ኣለዉ።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político