ጽውጽዋይ ፍጽምና ተፈጥሮ

ጽውጽዋይ ፍጽምና ተፈጥሮ

ኣብታ ንህይወት ደቂ ሰባት ኣዝያ ተጻባኢት ዝኾነት ፕላኔት ንነብስና ከጸናንዓን ምቹእን ውሕስነትን ክስምዓናን ኢና ዝብል ጽውጽዋይ ፍጹም ተፈጥሮ ፈጢርና፡ ሓደ ደቀባት ዘይኮነ ወዲ ሰብ ኣብ ጫካ፡ ወይ ኣብ ማእከል ውቅያኖስ በይኑ እንተተሪፉ ዝጠፍኣሉን ዝሞተሉን እዩ። ስልጣነን ሕብረተሰብን ዝበሃል ንመካኒካውን ኦርጋኒካውን ምትሕግጋዝ ዝኸውን ዝማዕበለ ማሕበራዊ ኣፓራቱዝና እንተዘይሃልዩና ኣብ ምድሪ ንቐሊል ህላወ ኣይተዳለናን፤ ካብ ኣደ ተፈጥሮ ንነብስና ንምክልኻል ኣብ ማሕበረሰባት ደቂ ሰባት ጽግዕተኛታት ኢና።

ንመሳጢ ተመራመርቲ ስነ-ህይወት፡ ተፈጥሮ ፍጹም እዩ፤ ነዚ ፍጽምና እዚ ስነ-ህይወታዊ ሚዛን ይብሉዎ። ኩሉ ነገር ብኣውቶማቲክ ይስተኻኸል፣ ብዘይካ ሰብ ጣልቃ ክኣቱ ከሎ፣ ኣብ ፈጺሙ ዘይተወደበ ዘልኣለማዊ ስሕበት።

እዚ ምስ ኣድማስ ዝግበር ምድንጋር፡ በቲ ጥንታውያን ዝሃብዎ ስም እዩ ዝጅምር: ኰስሞስ ወይ ስኒት። ኣብ ሰማይ ዝኾነ ነገር ንጸሓይ፡ ንከዋኽብቲ፡ ንወርሒ፡ ንሳተላይት ዝርብሽ ኣይመስልን። ሓሓሊፉ ሚቲዮር ወይ ኣስተሮይድ ዝበሃል እምኒ ይወድቕ ነበረ፣ ከም ዘይንቡር ፍጻመ፣ ሕማቕ ዕድል።

እቲ ናይ መጀመርታ ቴለስኮፕ ጋሊልዮ ኣብ ኣድማስ ስኒት ርኡይ ምዃኑ ክገልጽ ምስ ጀመረ፡ ሰማያዊ ኣካላት ኣብ ነንሕድሕዶም እናተጋጨዉ፡ ከዋኽብቲ እናተፈንጀሩ፡ ዝወድቁ ፕላኔታት እናጠፍኡ፡ እታ ትነድድ ጸሓይ ኣብ ልዕሊ ምድሪ ቀታሊ ጩራታት ከም ቀታሊ ኣልትራቫዮሌት ጨረርታ፡ ትሕተ ቀይሕ፡ ኮስሚክ ጩራታት፡ ኣልፋን ቤታን ንጥረ ነገራት፡ ጋማ ጨረርታ፡ ከምኡ’ውን ትፍእ ንንጣብ ኦዞን ዘጥፍእ ኣብ ጸሓያዊ ባርዕ ዝፍጠር ቀታሊ ኤሌክትሮማግኔታዊ ናህሪ፡ ምንቅጥቃጥ ምድሪ፡ ሱናሚ፡ እሳተ ጎመራ፡ ህቦብላ፡ ህቦብላ፡ መርዛማት ኣራዊት፡ ዘይርኣዩ ቫይረሳት፡ መርዛማት ተኽልታት፡ መርዛማት እንስሳታት፡ በላዕቲ ስጋ ኣራዊት፡ ንህይወት ዝግበር ቃልሲ፡ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ድርቂ፡ ውዑይ በረኻታት ሑጻን ጨውን፡ በረድ ዝመልኦ ፖላር ምድረበዳታት፡ ምድሪ ደቂ ሰባት ካብ ተፈጥሮ ባዕሉን ካብ ካልኦት ደቂ ሰባትን ክነብርን ክከላኸልን ኣዝዩ ፍሉይን ዝተወደበን ሕብረተሰብ ክፈጥር ዘገደደ ቀተልቲ መጻወድያታት መሊኣ ኣላ።

ሕብረተሰብ ወዲ ሰብ፡ ካብ ተፈጥሮ ንነብሱ ንምክልኻል፡ ብቐንዱ ካብ ኣከባቢን ሃዳናይን ዕድልን ሃንደበታዊ ዕድልን ምዃን ሓሊፉ፡ ኣብ ክንድኡ ንዑደታት ተፈጥሮ ምቕያር ንምጅማር፡ ስነ-ፍልጠት ስሌት፡ ኣካውንቲንግ፡ ስነ-ህይወት፡ ኬሚስትሪን ምህንድስናን ኣማዕቢሉ። በዚ ድማ ካብ ተፈጥሮን እንስሳን፣ ካብ ቁሪን ዋዒን ንምክልኻል መዕቆቢታት ሰሪሑ፤ ተኽልታት ኣበይን መዓስን ምግቢ ንምእካብ ክዓብዩ ከምዝኽእሉ ክውስን ጀሚሩ፤ ንመግቢ እንስሳታት ከዕብዮምን ብጎድናዊ ፍርያት እንስሳታት ክዓግብን ጀሚሩ፤ ንፍጥነት፡ ሓይልን ትኽክለኛነትን ናይ ኢድ ክእለት ንምትካእ ጽርግያታት፡ ድልድላት፡ ጀላቡ፡ መጓዓዝያ መካይንን ማሽናትን ሰሪሑ፤ ንኣርባዕተ ወቕትታት ንምጽዋር ንተፈጥሮ ኣመሓይሹ፤ ኣብ በረድን ሙቐትን ሕጽረትን ንኽነብሩ ንኣሽቱ ክሊማታት ፈጢሩ፣ ንመግቢ ዝኸውን ስንቂ ብምግባርን ጸዓት ይዕቅብን የፍሪን።

ዳርጋ ንተፈጥሮ ስዒሩ፡ ዝከኣል ኣግዚኡ፡ ክሳብ ታሕተዋይ ባሕሪ፡ ናብ ወርሒ ክጓዓዝ ክኢሉ፡ ኣብ ሰማይ ብዘይተረጋገጸ መንገዲ ይነፍር፡ ኣንጻር ሓያላት ሓይልታት ተፈጥሮ ከም ኤሌክትሪክ፡ ውሕጅ፡ ንፋስ፡ ስሕበት፡ ማግኔታዊ ሓይልታት ይቃለስ ኣሎ፡ መውጽኢ ነዳዲ፡ ካብ ተኽልታት፡ ካብ ኣኻውሕ ብምውጻእ ንተፈጥሮ ይቕይሮ፡ ካብ ተኽልታት፡ ካብ ኣኻውሕ ብረት ብምስራሕ፡ ኬሚስትሪ ፍርያትን ምትሕውዋስ ናይ ምፍጣርን ይሰርሕ ኣብ ተፈጥሮ ብተፈጥሮኣዊ ኩነታቶም ዘይርከቡ ንጥረ ነገራት።

ስለዚ፡ ተፈጥሮ ንህላወ ደቂ ሰባት ኣይሓገዘን፤ ጽሑፋትን መጻሕፍትን መኽዘን ፍልጠት፡ መዝገብ ሓበሬታን ኣገደስቲ ሓቅታትን ክኾኑ ኣብ ዝፍጠሩሉ እዋን ናብ ዝቕጽል ወለዶ ብዝመሓላለፍ ፍልጠት ኣቢሉ ንህላወ ወዲ ሰብ ዘረጋገጸ ለውጢ ተፈጥሮ እዩ።

ሳላ ሳይንሳዊ ፍልጠትን ድሌታት ናይቲ ብድሌታት ዝቖመ ዘይጸግብ ሰብኣዊ ድሌትን ክጠፍእ ዝኽእል ዝነበረ ተፈጥሮኣዊ ጸጋታት ዝዓቀበ ሰብኣዊ ተግባር እውን እዩ ነይሩ።

ኣብ ሰብኣውነት ክልተ ጉጅለ ሳይንቲስት ኣለዉ፡ እቶም ንሳይንስ ከም ሃይማኖት ዝርእይዎ፡ ከምኡ’ውን እቶም ኩሉ ግዜ ንደረት ሳይንስ ዝፈታተኑ።

ኣብ መወዳእታ፡ እቲ ዝዓበየ ጽውጽዋይ፡ ጽውጽዋይ ሚዛን ስነ-ህይወት። እዚ ብሳይንሳዊ መንገዲ ተረጋጊጹ ኣይፈልጥን፣ ሚልዮናት ዓይነታት ኣትክልትን እንስሳታትን ኣብ ካታሎግ ተገይሮም፣ ዝያዳ ዘይፍለጡ ዓይነታት ድማ ብቐጻሊ ይርከቡ፣ ከም ኮቪድ-19 ቫይረስ ብሃንደበት ንደቂ ሰባት ንሓደ ዓመት ኣብ ዕጽዋ ዘእተወ፣ ከምኡ’ውን ብቢልዮናት ዝቑጸሩ ካልኦት ፍጹም ዘይፍለጡ ውሽጣዊን ኣብ መንጎ ፍሉያትን ምትእስሳራት።

ቅድሚ ሰብዓ ዓመት፡ ኣብዚ ሳንታ ካታሪና ጥራይ እዩ፡ ሓደ ጀርመናዊ ተመራማሪ ስነ-ህይወት፡ ምሉእ ህይወቱ ንሚልዮናት መርኣያታትን ንኡሳን ዓይነታት ጣንጡን፡ እንተላይ ንጽምብላሊዕ - እቲ ፍሉጥ ፍሪትዝ ፕላውማን - ንምዕዛብ፡ ንምእካብ፡ ንምምዳብን ንምጽናዕን ዝወፈየ፡ ክሳብ ሕጂ ድማ ብዛዕባ ጽምብላሊዕ ሳንታ ካታሪና ኩሉ ኣይንፈልጥን ኢና፡ እዚ ካብ ሳንታ ዝመጸ ተመራማሪ ስነ-ህይወት ዝውፈ 70 ዓመታት ካታሪና ።

ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ርክብ ዓሌታት ምስ ካልኦት ዓይነታት፡ ባዮማት፡ ባዮስፊየር፡ ከባቢ ኣየር፡ ባዮማስ፡ ሩባታት፡ ቀላያት፡ ውቅያኖሳት-ዝኾነ ነገር ብግቡእ ክዝርዘርን ክጽናዕን ኣይክእልን። ብዛዕባ ኣማዞን ዳርጋ ዋላ ሓንቲ ኣይንፈልጦን ኢና፡ ንጸለመታት ድማ ክንሰምዕ ኣለና... ብዛዕባ ቆጽሊ ዝቖርጹ ጻጸ፡ ዓበይቲ ኪስካዲ፡ ወርቃዊ ኣንበሳ ታማሪን፡ ዓይነታት ዕንቅርቢት ፕሮጀክት ታማር፡ ዓይነት ሃምፕባክ ዓሳ ነባሪ፡ ሽዑ እውን እንተኾነ ብዛዕባ ምትእስሳር ዓሌታት፡ ኣብ መንጎ ዓሌታት ዝግበር ምትእስሳር ስርዓታዊ ሓበሬታ ዘይብሎም ሃይማኖታውያን ተጣበቕቲ ከባቢ።

ብዛዕባ ኣከባቢ በቲ ብሳይንቲስት ዕሽሽ ዝተባህለ ጥበቡ ዲስኩር ክንገብር ደፊርና ጥራይ ኢና ዘለና፣ ኩሉ ነገር ድማ ብፍጹም ስኒት፣ ፍጹም ዕሽሽ ተባሂሉን ምስጢራዊን ኮይኑ ክሰርሕ ወሲንና ኣለና፣ ቅድሚ ፍጹም ሰብኣዊ ድንቁርና ብዛዕባ ተፈጥሮ እንስሳን ኣትክልትን ከምኡ’ውን ክሊማ ምድርን ምእማንና፣ ኩሉ ነገር ብኣዝዩ ፍጹም ርትዓውነትን ስግረ፣ መንፈሳውን ዘይፍለጥን ስርዓትን ከም ዝሰርሕ ድሮ ወሲንና ኣለና።

Roberto da Silva Rocha, professor universitário e cientista político